De Alchemist en het Geworteld Individualisme

Is meer individualisme de oplossing?

Hoi, Christiaan hier. In de Chrononauten delen Edwin en ik gedachten en notities over maatschappelijke verschuivingen, historisch-futuristische denkramen en onderbouwde toekomstscenario’s.

Op de valreep van de schoolvakantie nog een historisch-futuristische notitie over ons individualisme als fundament van de Gewortelde Tijd.

Alsook een kort speculatief verhaal, De Alchemist, dat we schreven voor WhiteNoiseDada, een kunstenaarsduo dat het absurdisme van het moderne leven onderzoekt. Hun werk is weird en punk. Wij zijn fan. Lees hier het korte verhaal. Wellicht fijn leesvoer voor tijdens de vakantie.

Geworteld Individualisme

Velen wijzen graag en vaak naar het individualisme als één van de grote onderliggende oorzaken van de huidige problemen.

Het idee is dat we alleen nog aan onszelf denken en dat dat ten koste gaat van het grote geheel – het algemeen belang. We verwaarlozen de noden van de gemeenschap en die van onze planeet. We streven een eigen richting na, die uiteindelijk een doodlopende weg is. Het is: ‘ik, ik, ik’, ‘meer, meer, meer’ – de samenleving als een kleuterklas op coke. Vluchtend van hun eigen eenzaamheid, van hun eigen holheid.

We snappen het sentiment. Tegelijkertijd gaan we er niet helemaal in mee. Er is namelijk ook een andere manier om over individualisme na te denken, als je het bekijkt vanuit het Lange Nu.

Het begrip individualiteit kwam ergens in de 17^de en 18^de eeuw bovendrijven met de opkomst van de Homo Romanticus. Het Romantische mens- en wereldbeeld wil niets liever dan volledig samenvallen met zichzelf, zijn gemeenschap en de natuur. Het wil zichzelf zijn en onderdeel uitmaken van een gemeenschap van gelijkwaardige individuen, die allemaal even eigengereid zijn.

Gemeenschap is voor de Homo Romanticus gemeenschap in diversiteit, en geen gemeenschap in homogeniteit. Je kunt pas echt bijdragen aan de gemeenschap als jouw unieke talenten en fascinaties worden herkend en erkend door jezelf en de mensen om je heen. Daaruit voortvloeiend krijg je de ruimte en mogelijkheden om deze te ontwikkelen.

Individuele zelfkennis en zelfliefde zijn zo de humuslaag voor ware gemeenschapsvorming. Met als impliciete belofte dat als ieder mens leert te luisteren naar zijn of haar innerlijke stem, er voor iedereen een natuurlijke plek is in het geheel. Dat er een natuurlijke synergie ontstaat. (Het zal je niet verbazen dat het ecologisch denken ontstond met de Homo Romanticus).

Als iedereen volkomen op zijn gemak is met zichzelf en handelt vanuit een diep innerlijk weten, ontstaan er, ogenschijnlijk op een magische en spontane wijze, natuurlijke en harmonieuze gemeenschappen. Gemeenschappen die zijn gegrond in de validatie van individuele eigenheid. Alsook in de acceptatie van het individu – die geen zondebokken, leugens of geweld meer nodig heeft om het eigen falen en ongemak te maskeren.

De heelheid van het individu als fundament voor synergetisch samenzijn. Dat is de belofte. Een belofte die zo schandalig idealistisch is, dat ze zelden hardop wordt uitgesproken. Maar het is wel de onderstroom die de individualisering voortstuwt.

Het klinkt ongetwijfeld te goed om waar te zijn – een naïeve (Romantische) utopie. Een leuk laagje vernis voor de Montessorischool of de Vrije School van je kinderen. Maar – als je eerlijk bent – staat het haaks op je ervaring van de eigen levensloop (totale chaos) en je ervaring van hoe de wereld echt werkt (nasty, random en unfair).

Maar is jouw ervaring van het verleden en het heden wel representatief voor toekomstige mogelijkheden?

Hoe naïef is de Romantische droom daadwerkelijk?

Het mens- en wereldbeeld van de Homo Romanticus kwam op in de Moderne Tijd, de kenniscultuur die wordt vormgegeven door het mens- en wereldbeeld van de Homo Economicus en de informatielogica van het Gedrukte Woord. Het sleutelinstituut van deze kenniscultuur is de markt. Deze kenniscultuur is nog steeds leidend voor onze institutionele logica.

De behoefte van de Homo Romanticus werd (en wordt nu nog steeds) ingevuld door de markt. Dit gebeurde bijvoorbeeld door de opkomst van kranten in de 19^de eeuw. De groeiende Romantische behoefte aan behoren sloeg toen om naar nationalisme en fascisme. En toen de Romantische hang naar eigenheid vertaald werd naar Economisch eigendom, uitte zich dat in modieusheid en overconsumptie.

Tegenwoordig gebeurt dit op het internet, waar de behoefte aan gezien worden, zelfontplooiing en behoren rücksichtslos wordt uitgebuit door Big Tech, met vervreemding, eenzaamheid en isolatie tot gevolg. Big Tech belooft samenvallen maar levert het tegenovergestelde: ontrafeling.

Binnen de marktlogica’s van de Homo Economicus, het mens- en wereldbeeld dat alles platslaat in materiële en praktische termen, zijn de behoeften van de Homo Romanticus gedoemd om te worden misbruikt.

Weinigen zijn in staat echt naar binnen te kijken en de eigen emoties en gedachten op waarde te schatten. In de leegte van ons bestaan zijn we daarom makkelijk te overtuigen dat een nieuwe aankoop of een nieuwe sociale media post zal leiden tot zelfliefde en ware verbinding.

De Homo Romanticus in ons is als een drenkeling die in elk langs dobberend stuk wrakhout, hoe lamlendig ook, zijn redding ziet.

Maar dit hoeft niet zo te zijn.

Wat als de Homo Romanticus de leidende kracht wordt in de vorming van onze sociale en maatschappelijke instituties? Wat als de instituties van morgen gebaseerd worden op het samenspel tussen het mens- en wereldbeeld van de Homo Romanticus en de digitale belofte van massamaatwerk en bottom-up organisatielogica’s?

Wat als AI bijdraagt aan educatieve instituties waarin ieders talenten herkend, erkend en getraind worden? Wat als door robotisering manuele en emotionele vaardigheden net zo gewaardeerd worden als creatieve en cognitieve vaardigheden? Wat als het internet niet wordt gereguleerd als markt (die nut produceert) maar als openbaarheid (die behoren produceert)?

Het labbekakkerige individualisme van vandaag is dan slechts een kortstondige aberratie. Een product van De Tussentijd. Het zijn de behoeften van de Homo Romanticus die worden ingevuld door de Homo Economicus.

Bekeken door deze lens moeten we individualisme niet indammen – want wie gunt het mensen niet om in hun kracht te staan? We moeten daarentegen bouwen aan instituties die gezonde individualisering loskoppelen van marktwerking. Instituties die de Homo Romanticus opbouwen in plaats van uitbuiten.

Zo kunnen natuurlijke gemeenschappen ontstaan die niet langer gebaseerd zijn op homogeniteit en uniformiteit, maar op diversiteit en individuele eigenheid. Waarin we ons niet langer kapot consumeren en kapot posten om de pijn van een laag zelfbeeld te verzachten. Waarin we niet meer gericht zijn op ‘hebben’ en ‘nemen’ om de leegte op te vullen. Maar waarin we, op basis van innerlijke kracht en zelfliefde, ons kunnen richten op wat we de wereld kunnen geven.

Utopisch? Wij denken van niet. Wij vermoeden dat het eraan gaat komen. Zo’n samenleving ligt namelijk in het verlengde van zowel het mens- en wereldbeeld van de Homo Romanticus als de organisatorische logica van de Digitale Revolutie. Net zoals de Moderniteit een logische uitkomst was van de Homo Economicus en het Gedrukte Woord.

Dus: stay tuned (met jezelf) en hou het koel 🏖️

This is the way 🛸

❤️

Christiaan (& Edwin)

PS: Edwin moest nog denken aan dit gedicht, van Ed Hoornik:

Hebben en zijn

Op school stonden ze op het bord geschreven.
Het werkwoord hebben en het werkwoord zijn;
Hiermee was tijd, was eeuwigheid gegeven,
De ene werklijkheid, de andre schijn.

Hebben is niets. Is oorlog. Is niet leven.
Is van de wereld en haar goden zijn.
Zijn is, boven die dingen uitgeheven,
Vervuld worden van goddelijke pijn.

Hebben is hard. Is lichaam. Is twee borsten.
Is naar de aarde hongeren en dorsten.
Is enkel zinnen, enkel botte plicht.

Zijn is de ziel, is luisteren, is wijken,
Is kind worden en naar de sterren kijken,
En daarheen langzaam worden opgelicht.