Het is lang geleden dat we iets van ons hebben laten horen. We hebben ondertussen niet stil gezeten. Het opdrachtwerk gaat gestaag door en we hebben weer enkele gave, relevante en strategische scenario’s opgeleverd. Ook zijn alle illustraties van onze aankomende gids naar het jaar 2091 af – Woop Woop! En we hebben weer nieuwe stappen gezet in ons historisch-futuristisch denken – waarvan we een aantal aspecten vandaag met jullie willen delen.

De verdrietige gelegenheid is dat de Duitse socioloog Jürgen Habermas afgelopen week is overleden. De dag voordat het nieuws bekend werd zeiden we nog tegen elkaar dat de man onverwoestbaar leek. Hij is 96 geworden. R.I.P. 🙏🏽

Vandaag, ter ere van Jürgen Habermas, daarom enkele historisch-futuristische schema’s en notities over:

• De Grote Verschuiving en de openbaarheid als sleutel naar een betere wereld;

• De monsters in onszelf en de politiek van toekomstschok;

• De Retro-Romantiek van Trump, Bannon, Yarvin en hun illiberale verwanten verklaard (het zijn Prerafaëlieten);

• De Homo Economicus die de ‘de staat’ haat, zoals de Homo Romanticus ‘de markt’ haat en andere schaduwkanten van onze historisch-futuristische archetypen.

De sleutel naar een betere wereld

Zoals vaste lezers weten, bouwen wij onze scenario’s en toekomstverbeeldingen aan de hand van ons historisch-futuristische denkraam, het World Tree Model. En dit werkt ook vice versa – ieder scenario en iedere toekomstverbeelding voegen weer nieuwe lagen toe aan ons denkraam.

Het denkraam categoriseert historische tijdperken, zoals de Middeleeuwen of de Moderne Tijd, als kennisculturen met een intern coherente institutionele ordening. Deze ordening is het gevolg van het samenspel tussen de heersende informatietechnologie en het dominante mens- en wereldbeeld van een cultuur.

Zie het onderstaande schema als voorbeeld. Het laat de Grote Verschuiving zien waar we ons vandaag de dag in bevinden: van een Moderne kenniscultuur naar een Gewortelde kenniscultuur.

Het overkoepelende idee is dat informatielogica, en hoe wij onszelf, onze gemeenschap en de wereld om ons heen begrijpen, twee kanten van dezelfde munt zijn.

Informatietechnologie organiseert onze samenleving van buiten naar binnen in onderling verenigbare sociale en maatschappelijke instituties. Ons mens- en wereldbeeld laadt deze instituties, van binnen naar buiten, met gedeelde waarden. Op deze manier worden kennisculturen technologisch en epistemologisch geharmoniseerd.

In ons denken heeft iedere kenniscultuur, zowel die van vroeger als die van morgen, een sleutelinstituut: een instituut dat het mens- en wereldbeeld op een logische wijze koppelt aan de informatietechnologie en dat zowel het organisatorische als epistemologische fundament vormt voor alle andere instituties.

In de Middeleeuwen was dit ‘de staat’, in de Moderne Tijd ‘de markt’, en in het zich aandienende tijdperk is dat, vermoeden wij, ‘de openbaarheid’.

Openbaarheid komt van het begrip Öffentlichkeit, dat in 1962 door Habermas werd gemunt. Het wordt ook wel vertaald als ‘publieke sfeer’.

Voortbouwend op het werk van Habermas – en op dat van denkers als Benedict Anderson, James C. Scott en Marshall McLuhan – definiëren Edwin en ik een gezonde openbaarheid als een vrij-toegankelijke en transparante ruimte waarin herkenbare individuen samenkomen die informatie uitwisselen en waarden uitlijnen zodat een overlappend mens- en wereldbeeld ontstaat waaruit een gedeeld gevoel van lotsverbondenheid en burgerschap voortkomen.

De openbaarheid koppelt het verlangen van de Homo Romanticus, die niets liever wil dan samenvallen met zichzelf, zijn gemeenschap en de kosmos, op een logische manier aan het digitale woord. De openbaarheid valt namelijk grotendeels samen met het internet – hoewel deze op dit moment niet functioneert als een gezonde openbaarheid.

Een belangrijk deel van ons scenariowerk bestaat uit het ontwerpen van designcriteria en technologische scenario’s die van het internet een robuuste en gezonde openbaarheid kunnen maken – een plek die mensen samenbrengt in gemeenschap, in plaats van uit elkaar speelt in anti-normerende bergcultuurtjes, zoals nu.

Dit is belangrijk, omdat op dit moment het internet nog steeds wordt gereguleerd als een markt. Dat is niet vreemd, want de markt was het sleutelinstituut van de Moderne Tijd. Maar het is alleen geen markt. Het is een openbaarheid. Een markt produceert nut en welvaart, een openbaarheid behoren en welzijn.

Als we het internet gaan reguleren als openbaarheid, zal dat het fundament kunnen gaan vormen voor de instituties van de Gewortelde Tijd – zo noemen wij het tijdperk waarin de waarden van de Homo Romanticus samenkomen met de organisatorische logica van kunstmatige intelligentie.

Zie hieronder een sneak preview van hoe dit eruit zou kunnen zien. Het filmpje komt uit een scenario dat we hebben gemaakt voor de VO- en PO-raden. In de video legt een toekomstige Eurocommissaris Digitaal Burgerschap uit hoe ze het web niet meer als een markt, maar als een openbaarheid gaan beschouwen en reguleren.

De monsters in onszelf

De verschuiving van de oude Moderne kenniscultuur naar de Gewortelde kenniscultuur van morgen gaat uiteraard niet zonder slag of stoot. De woorden van Antonio Gramsci resoneren niet voor niets:

The crisis consists precisely in the fact that the old is dying and the new cannot be born; in this interregnum a great variety of morbid symptoms appear.

Of, zoals Slavoj Zizek puntig parafraseerde:

The old world is dying, and the new world struggles to be born: now is the time of monsters.

Maar hoewel deze monsters een symptoom zijn, is de ziekte niet de tussentijd waar we ons nu in bevinden. De tussentijd is slechts de context. De ziekte zelf heet toekomstschok – een variant van cultuurschok.

Cultuurschok vindt plaats als je je in een voor jouw vreemde cultuur bevindt waarin je niet kan terugvallen op de instituties en de rolpatronen die je gewend bent. En omdat instituties de organisatorische en epistemologische grond onder je voeten zijn, voel je je ontheemd en onveilig.

Cultuurschok heeft ongeveer vijf fases, waarvan fase twee de ergste is. Daarin ben je namelijk emotioneel compleet gedesoriënteerd – alles in je voelt weerstand tegen je nieuwe omgeving en verlangt ernaar om thuis te zijn, in de wereld die je kent en vertrouwt. Je hebt het zwaar. Je nieuwe omgeving schilder je af als minderwaardig. Je misdraagt je. Je bent in shock.

Het is de tijd van monsters. De monsters die je in je draagt. Want het grootste monster ben je op dat moment zelf.

Cultuurschok duurt gemiddeld zo’n twee jaar – dat wil zeggen, als je het gehele traject aflegt, een andere taal leert en je, uiteindelijk, een nieuwe cultuur eigen maakt. De meeste mensen lukt dit niet. Zo’n zestig procent haakt voortijdig af en gaat terug naar huis of graaft zich in, in een karikatuur van de cultuur die ze hebben achtergelaten.

Bij toekomstschok gebeurt precies hetzelfde, alleen ga je niet naar een nieuwe cultuur, maar komt er een nieuwe cultuur naar jou – vanuit de toekomst, als het ware. De instituties van de oude vertrouwde cultuur eroderen en de instituties van een nieuwe cultuur dringen zich langzaam op. De meeste mensen kunnen dit niet aan. Ze verzetten zich, graven zich in, in een karikatuur van hun oude vertrouwde wereld.

De Trumps, Orbans en Wildersen van deze wereld zijn de avatars van deze weerstand. Het zijn de monsters in onszelf. Toekomstschok is dan ook vaak een collectieve aandoening.

Retro-Romantiek als toekomstschok

De Homo Romanticus is geboren als reactie (of correctie) op de vervreemding en onttovering van het wetenschappelijk objectieve wereldbeeld van de Homo Economicus.

Maar in plaats van de volgende stap te nemen en voort te bouwen op de Homo Economicus, grepen sommige Romantici terug op een ver verleden – op een verheerlijkt beeld van de Middeleeuwen. Als een karikatuur van ‘de oude cultuur’.

Ze creëerden een verbeelding van de Middeleeuwen waarin de mens, onderverdeeld in standen, nog in een soort goddelijke harmonie en natuurlijke hiërarchie met elkaar en de wereld leefde.

Deze thema’s zijn ook terug te vinden in de illiberale ideologieën van Curtis Yarvin, Steve Bannon en Peter Thiel. En in de politieke reflexen van Trump, Wilders en Orban. Er spreekt een diep verlangen uit naar een patrimoniale ordening die is gebouwd op natuurlijke (lees: racistische) standen en op persoonlijke en gemeenschappelijke eigenschappen waar iedereen zijn aangeboren plek kent en pakt. En waar macht werkt via persoonlijke patronagesystemen.

Een voorbeeld van deze Romantische verheerlijking van de Middeleeuwen is Lord of the Rings. Het is ook niet zo vreemd dat Silicon Valley opeens overspoeld wordt door defensiebedrijven met klinkende namen als Anduril of Palantir. Anduril verwijst naar een koninklijk zwaard uit Lord of the Rings, met als bijnaam ‘Flame of the West’. (Yup…)

Schaduwkanten

Na het zien van deze verkiezingsposter had ik de gedachte: De Homo Economicus wantrouwt ‘de staat’, zoals de Homo Romanticus ‘de markt’ wantrouwt.

Dit wantrouwen is uiteraard historisch verklaarbaar. Het komt voort uit de schaduwkanten die iedere kenniscultuur in zich draagt.

De belangrijkste schaduwkant van de Homo Nobilis is onderdrukking en de belangrijkste schaduwkant van de Homo Economicus is uitbuiting. Die van de Homo Romanticus is, denken wij, buitensluiting – of dit nu solipsisme of fascisme is; het eigene wordt gedefinieerd aan de hand van het afzetten tegen, of het negeren van, ‘de ander’.

Deze schaduwkanten zijn ironische inversies van het belangrijkste doel van het archetype. Zo zoekt de Homo Nobilis naar goddelijke waardigheid, maar creëert het, als het niet oplet, onderdrukking. En zo bouwt de Homo Economicus aan universele welvaart, maar neemt daarbij, vaker dan niet, enige uitbuiting voor lief. De Homo Romanticus wil niets liever dan samenvallen, behoren en thuiskomen, maar doet dit vaak door zich af te zetten tegen de ander.

Deze schaduwkanten worden meestal gecompenseerd als er een nieuwe kenniscultuur opkomt. Deze nieuwe kenniscultuur zal de sleutelinstituties van de oudere kennisculturen tot aanpassing dwingen.

Zo vormde de Homo Economicus de patrimoniale, goddelijk hiërarchische staat van de Homo Nobilis om tot een bureaucratisch apparaat dat is gebaseerd op een sociaal contract. En zo zal de Homo Romanticus via de openbaarheid zowel de staat als de markt ondergeschikt maken aan zijn waarden. En aan de organisatorische logica’s van AI.

Op deze manier krijg je een soort society stack, zie het schema hieronder.

Het is nu uiteraard wel aan de Homo Romanticus om zijn eigen schaduwkanten tegen te gaan, aangezien we niet kunnen wachten tot er een volgend mens- en wereldbeeld opkomt.

Het tegengaan van ‘buitensluiten’ moet dan ook een onvervreemdbaar aspect zijn van de designcriteria en de technische infrastructuur van een gezonde digitale openbaarheid.

Ik moet opeens denken aan de Griekse inscriptie gnōthi sauton – ken uzelf – dat de bezoeker las voordat hij het heiligdom van het orakel van Delphi betrad.

Tot de volgende keer!

Het zegt wat over de voortgang van ons aankomende boek dat ik opeens weer ruimte voelde om wat notities met jullie te delen. Het smaakt naar meer.

We hopen dat we snel weer elke week (of elke twee weken) bij jullie terugkomen.

En mochten jullie toevallig in Rotterdam zijn en een paar uurtjes over hebben, bezoek dan het Maritiem Museum. Onze bijdrage aan de vaste tentoonstelling Bestemming Havenstad loopt nog tot de zomer. We hebben een mythisch panorama van de toekomst van havenwerk gemaakt. Maar ook los van onze bijdrage is het Maritiem Museum zeer de moeite waard.

Zoals altijd, liefs van ons beiden,

❤️

Edwin en Christiaan

Het is lang geleden dat we iets van ons hebben laten horen. Daarom bij deze een teken dat we jullie niet vergeten zijn. Plus wat leuke nieuwtjes uit onze praktijk. We willen onze wekelijkse notities zo snel mogelijk weer oppakken. Op dit moment zijn we nog druk met de aller-allerlaatste loodjes van Alles Komt Goed, onze geïllustreerde reisgids naar het jaar 02091. In dit boek verkennen we de sociale en maatschappelijke logica van een duurzame en inclusieve toekomst. Het vordert gestaag, maar het is nog niet af. Wel bijna! (Echt!)

Behalve een reminder dat we weer snel bij jullie in de lucht komen, delen we vandaag ook:

• Dat we een Savvy Award wonnen met de Chrononauten 🏆

• Dat we een fantastisch toekomstpanorama hebben opgeleverd voor het Maritiem Museum Rotterdam, getiteld De Meesterschapsmaatschappij

• Een warm welkom aan 1000 nieuwe lezers! 👋🏽

• Een uitnodiging voor een Masterclass in oktober 🎓

We wonnen een Savvy Award!

Wow, Hunter S. Thompson had dus toch gelijk: ‘When the going gets weird, the weird turn pro.’ Want ondanks de radiostilte hebben wij met de Chrononauten een prijs gewonnen; een heuse Savvy Award! Woop Woop! Heel leuk. (Dit was in mei.)

De Savvy Awards zijn prijzen die worden uitgereikt aan zogenaamde mavericks (lees: weirdo’s), voor het bewandelen van onbegane paden. De prijs bestond uit een lang weekend hangen met andere prijswinnende mavericks. En dat was dus heel erg leuk. We waren voorgedragen door Frank Uffen ❤️ (Lees hier waarom we volgens hem de prijs verdienden).

Vanaf nu zijn we dus hartstikke award winning ✨

De Meesterschapsmaatschappij

Naast het schrijven van ons boek en het rondhangen met vers gemunte mavericks hebben we ook met Studio Monnik niet stilgezeten.

We hebben de afgelopen maanden namelijk scenario-toolkits gemaakt voor o.a. het Ministerie van Justitie en Veiligheid, de VO- en PO-Raad en het College van Rijksadviseurs (CRa).

Allemaal leuke en interessante opdrachten. Maar de leukste en onverwachtste was ongetwijfeld de vraag van het Maritiem Museum Rotterdam om een invulling te geven aan Station Horizon.

Station Horizon is onderdeel van de tentoonstelling Bestemming Havenstad, die is vormgegeven als een metroroute. In tegenstelling tot andere stations kijkt Station Horizon niet naar het verleden maar naar de toekomst. Elk jaar vragen ze een andere club om het station in te vullen. En dit jaar mochten Ed en ik het doen.

De vraag was om een werk te maken dat de toekomst van (haven)werk onderzoekt en bespreekbaar maakt.

Geïnspireerd door die socialistische panorama’s van, zeg, 100 jaar geleden – denk Diego Rivera – hebben we een groot mythisch tableau gemaakt dat op een symbolische manier een inclusieve toekomst van werken en leren verbeeldt in de context van kunstmatige intelligentie en het verlangen naar betekenisgevend werk.

Ons panorama heet De Meesterschapsmaatschappij.

Het verbeeldt een toekomst waarin geen onderscheid meer is tussen manuele, mentale, emotionele of creatieve intelligentie. Waar de diplomademocratie verleden tijd is. Waar meesterschap en levenslang leren voor iedereen is weggelegd, ongeacht waar je talenten en fascinaties liggen. Levenslang leren niet om bij te blijven, maar om blij te blijven.

Denk bijvoorbeeld aan coöperatieve gilden, meenten of faculteiten waar meesters en gezellen worden gedragen door kunstmatig intelligente platformen. Waar alle borgende processen worden opgelost door bots, pods en drones en de mens weer vrij is om zich te richten op het product.

Een wereld zonder enshittification en hoogopgeleide procestijgers. Maar met vrije, gemotiveerde en goed opgeleide makers, doeners en denkers. Geen wereld die wordt gerund door professionele bureaucratieën en rentenierende overlords maar door coöperatieve meesters en gezellen, ondersteund door wijze AI’s.

Zoals altijd is ook dit scenario niet de toekomst, maar een spiegel voor de keuzes waar we nu voor staan, in de haven en in de samenleving.

Als je meer wilt leren over dit scenario dan kan je de bijbehorende audiotour luisteren. Maar mocht je in Rotterdam zijn met tijd omhanden, dan is het natuurlijk nog veel gaver om het panorama in het echt te verkennen. Sowieso is het Maritiem Museum heel erg de moeite waard. Dus gaat dat zien.

Welkom nieuwe lezers 👋🏽

Sinds ons laatste schrijven hebben we meer dan duizend nieuwe abonnees mogen verwelkomen. Een warm welkom voor jullie! Als je meer wil weten over de Chrononauten, lees hier wat meer over ons, of grasduin door onze top-edities (geheel automagically bepaald).

Doe mee met onze Masterclass

Dit najaar kun je ons op verschillende plekken zien optreden.

Eén van de leukste aanvragen kwam van de Information Design Conference. Ze vroegen ons om een masterclass te geven waarin de deelnemers meegenomen worden in hoe we het World Tree Model, ons historisch-futuristische denkraam, gebruiken om historisch-futuristisch onderzoek te doen.

Tijdens de Masterclass vertelt Edwin hoe we historische trends duiden, hoe we scenario’s ontwikkelen en hoe we deze vertalen naar uiteenlopende werk- en verbeeldingsvormen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan Bloom, een online scenario-workshop die we voor de PO- en VO-Raad hebben gemaakt.

• Edwin’s IDC Masterclass is op 28 oktober van 13:00 tot 16:00 in Amsterdam. Hier meer informatie en kaarten (prijs 150,-)

• De Information Design Conference zelf is op 31 oktober in Hilversum. Check hier voor de sprekers en kaarten (prijs 200,- studenten 50,-).

Verder:

• Op zaterdag 25 oktober zal Edwin, tijdens de Dutch Design Week, aanschuiven als respondent tijdens het Design Debate 2025 bij Next Nature in het Evoluon, Eindhoven. Het thema van de avond is Design beyond shame. Lees hier meer over het programma (15:00 tot 18:00) en de sprekers. We mogen 5 vrijkaartjes weggeven, stuur ons een mailtje als je interesse hebt.

• Op 13 november zullen we samen een programma verzorgen in de Tolhuistuin (Amsterdam) voor het Warming Up Festival. De avond zal gaan over De Liminale Jaren waarover we al eens eerder schreven. Zie hier en hier. De Liminale Jaren verwijzen naar de verwarrende, disruptieve en ongemakkelijke tussentijd waarin onze cultuur zich nu bevindt. Op 13 november zullen we verkennen hoe we deze historische periode kunnen navigeren en duiden. (Meer informatie volgt).

Tot zover

We missen jullie en we missen het schrijven van onze wekelijkse notities. We komen zo snel mogelijk weer in de lucht!

Veel liefs Christiaan

Share de chrononauten

PS: Terugstortingen — De afgelopen maanden zullen veel van onze abonnees van het eerste uur (pre-Substack) terugstortingen (en/of mails daarover) van jullie abonnementsgelden hebben gekregen. Dit omdat we de afgelopen maanden niks gepubliceerd hebben. We hadden wat technische moeilijkheden met het stopzetten van de automatische incasso. Als het goed is zijn deze nu allemaal gestopt.

Mochten er nog vragen zijn of onduidelijkheden, schroom niet een mailtje te sturen, dan zoeken we het even samen uit.

Hoi, Ed en Chris hier. Wij zijn de oprichters van Monnik, een studio voor historisch-futuristisch onderzoek. In de Chrononauten delen we onze gedachten over de samenleving van gisteren, vandaag en morgen.

En het is 02025!

Los van hoe de wereld draait, hoe kunstmatige intelligentie wordt uitgerold, hoe de natuur- en klimaatcrisis zich zal ontvouwen, hoe Trump en zijn bondgenoten hun spierballen zullen flexen en los van hoe de samenleving evolueert, wensen wij jullie allemaal een geweldig jaar toe. Vol liefde, inspiratie en goesting.

Voor ons brengt het komende jaar een nieuw boek, een geïllustreerde toekomstgids met de vrolijke titel: Amsterdam in 2091. Alles Kwam Goed. Indrukken uit de Gewortelde Tijd. Het is een soort reisgids naar een wereld die zowel ecologisch, coöperatief als hoogtechnologisch is. Kortom, een wereld die zowel digitaal als romantisch is.

Het boek beschrijft hoe zo’n samenleving zou kunnen werken, hoe de dagelijkse levens van mensen eruitzien en hoe we daar zouden kunnen komen. Zoals al onze scenario’s is de toekomstverbeelding in Amsterdam in 2091 ter inspiratie, confrontatie en informatie. Het is vooral bedoeld als een uitnodiging om je eigen favo toekomst te verbeelden. Want als je ’m kan verbeelden, kan je ’m manifesteren.

Hoewel wij zouden tekenen voor de toekomst die erin wordt geschetst, is het boek dus vooral om je aan het denken te zetten.

Het boek voelt voor ons als het einde van het begin. Het is een antwoord op de vraag waarmee we in 2012 onze studio zijn begonnen: ‘Hoe ziet zo’n duurzame, inclusieve, alsook avontuurlijke samenleving er eigenlijk uit?’

Hoewel het boek is geschreven en getekend om antwoord te geven op deze vraag kreeg de wereld in Amsterdam in 2091 tijdens het worldbuilding-proces ook zijn eigen leven. Het is dus zowel futurologisch als sciencefiction. Met evenveel theorie als verhalen – allemaal ingebed in het prachtige tekenwerk van Jan Cleijne.

Het boek zit vol indrukken, beschrijvingen, ontmoetingen, anekdotes en geschiedenissen van een wonderlijk nieuw tijdperk. Een tijdperk dat mogelijkerwijs in het verlengde ligt van de technologische, sociale en maatschappelijke krachten die de samenleving van vandaag voortdrijven en vormgeven. Dat wil zeggen, als we de juiste keuzes maken.

Het wordt een vreemd maar vrolijk boek – al zeggen we het zelf. Dat wil zeggen, als we het nu dan ook echt weten af te maken, want we kondigen het al jaren aan...

Daarom bij deze ook een ietwat jammerlijke huishoudelijke mededeling: De Chrononauten gaan met winterstop.

In maart, als de lente in aantocht is, keren we hopelijk terug in ons wekelijkse ritme. We doen dit namelijk niet lichtzinnig. Voor ons is het schrijven van deze nieuwsbrief een van de belangrijkste motoren van ons denkproces. Maar naast het draaien van de studio kunnen we niet EN een boek schrijven EN een nieuwsbrief tikken. Helaas…

Alle maandelijkse donaties van lezers hebben we tijdelijk gepauzeerd, totdat we weer een normaal ritme oppakken. Voor de mensen die ons jaarlijks met een bedrag ondersteunen zal de eerstvolgende donatie een aantal maanden worden opgeschoven. En voor al onze giga-top-donateurs: jullie krijgen het boek cadeau.

En om jullie een indruk te geven van de wereld in Amsterdam in 2091 delen we hier beneden een lemma uit de reisgids met een korte geschiedenis van de toekomst. Het is één van de langere lemma’s, waarin de bezoeker van Amsterdam in 02091 wat meer achtergrondinformatie krijgt. Zoals jullie kunnen lezen, ligt de wereld in 02091 in het verlengde van het World Tree Model, ons historisch-futuristische denkraam.

Maar eerst delen we een lemma waarin een nieuwe danstraditie in het Amsterdam van 02091 wordt beschreven. Het is een van de vele tips die de gids aan de bezoeker geeft.

Dansen

Het Sjamanistisch Hedonistisch Grond Verbond

Amsterdam krimpt. Dit heeft verschillende redenen. De bevolking krimpt, zelfrijdende auto’s maken het leven buiten de stad aantrekkelijker en de stad bereidt zich langzaam maar zeker voor op het stijgende water. Het ontmaakt zichzelf. Maar deze krimp leidt niet tot malaise, integendeel zelfs.

Sinds een aantal jaar worden bijzondere en historische gebouwen, na langdurige leegstand, zorgvuldig ontmanteld en opgeslagen, zodat ze te zijner tijd weer kunnen worden opgebouwd, ergens, op hogere grond. (Niet bijzonder geachte gebouwen worden poreus gemaakt, tot ruïnes omgetoverd. Zo ontstaan nieuwe ecokathedralen waar mossen, schimmels, bomen, struiken, vleermuizen, uilen en vossen hun intrek kunnen nemen.)

Het verdwijnen van bijzondere en historische gebouwen heeft een onverwacht curieus effect gehad op de stad. De nieuwe open plekken worden namelijk onmiddellijk opgenomen in een bruisende creatieve infrastructuur. Creativiteit van het soort dat gedijt bij rafelrandjes, juridische onduidelijkheid en sociale onaangepastheid. De open plekken blijken natuurlijke landingsplekken voor het soort ecologische, culturele en technologische experimenten waar spontaniteit en drift zwaarder wegen dan kwaliteit en kennis van zaken. Volgens velen zijn het deze open plekken geweest die Amsterdam weer op de creatieve wereldkaart hebben gezet.

Het is een nieuwe Amsterdamse traditie dat als er zo’n plek vrijkomt in het stedelijke weefsel, deze eerst wordt ingewijd met een magische feestrite door het Sjamanistisch Hedonistisch Grond Verbond, een mystiek DJ-gilde dat zich inzet voor de spirituele loutering van de stad en haar ondergrond. Volgens hen verjagen hun happenings een breed scala aan diepgewortelde kapitalistische demonen, bevrijden ze de oorspronkelijke genius loci en maken ze de weg vrij voor ‘kosmisch uitgelijnde invulling’.

De feesten behoren tot de beste van Amsterdam. Mocht je bezoek samengaan met een happening van het Sjamanistisch Hedonistisch Grond Verbond, verzaak dan niet. Haak aan, bevrijd de grond, ontmoet de natuurgeesten, dans tot je voeten gloeien en bevrijd jezelf van allerhande emotionele barrières en psychische saboteurs. De wilde happenings van het Sjamanistisch Hedonistisch Grond Verbond zijn een win-win-win. Absoluut een aanrader.

Een korte geschiedenis

Van Winkels naar Werkplaatsen

Je ontkomt er niet aan in Amsterdam: de vele werkplaatsen in het straatbeeld en het zachte rumoer van de coöperatieve maakindustrie op de achtergrond. Hier en daar zie je mensen of bots sjouwen met allerhande grondstoffen of afgewerkte producten. Zwierend en flanerend door de straten overhoor je overal kleine gesprekjes – tussen meesters en gezellen, tussen makers en gebruikers.

In opengeslagen deuren zie je maatwerk wachten op levering. En als je gezegend bent met een uitzonderlijke neus vang je hier en daar wat vleugjes op van de vele natuurlijke materialen die in de stad worden bewerkt. Mits je niet wordt afgeleid door het boeket aan kruidige aroma’s van het kakelverse straatvoedsel uit de vele eethuisjes, warungs, toko’s, foodtrucks en yatai’s die het leven in de stad animeren. Door de coöperatieve stad lopen is een diep zintuigelijke ervaring.

Het straatbeeld aan het einde van de 21ste eeuw is bijna het tegendeel van wat men voorzag, zo’n honderd jaar geleden, toen men zich een voorstelling probeerde te maken van de digitale toekomst. Weinigen konden vermoeden dat bits, bites en bots de weg zouden banen voor een ambachtelijke, coöperatieve en diep zintuigelijke samenleving.

Wat men voorspelde was een cybernetische verschrikking, een hyperkapitalistisch transhumanisme; eenzaam, ontlichaamd en vol verliezers. Maar niets van dat kwam uit. Alles kwam goed, uiteindelijk.

Robotica leidde niet tot werkloosheid, maar tot een zekere mate van overvloed en vrijgesteldheid. Tot meer ruimte om de individuele fascinaties en talenten te onderzoeken en te ontplooien. Autonome productie leidde niet tot machinale eentonigheid maar tot duurzaam massamaatwerk. Kunstmatige intelligentie leidde niet tot intellectuele luiheid maar tot allerlei vreemde nieuwe inzichten in de onderliggende patronen van deze wereld. Digitale netwerken creëerden geen permanent slijkland van onwaarheden, haatpraat en polarisatie.

De komst van de Universal Data Commons creëerde een gezonde openbaarheid. Een plek waar mensen gezamenlijk gemeenschap maakten en ervaarden. Een plek waar de complete bibliotheek van menselijke kennis is samengebracht in een transparant en openbaar platform van wetenschappelijke en journalistieke bewijsvoering en theorie. En een plek waar burgers verantwoordelijk worden gehouden voor hun gedrag. De computer leidde noch tot cybernetische overheersing, noch tot online wangedrag. Het leidde tot een verdieping van ons democratische burgerschap.

De uitvinding van de computer leidde ons naar een nieuw historisch tijdperk. Zoals de uitvinding van de boekdrukkunst ons eerder vanuit de Middeleeuwen de Moderniteit in had geleid, zo leidde de computer ons vanuit de Moderniteit naar de Gewortelde Tijd. Sociale en maatschappelijke instituties zijn deels functies van de informatietechnologie. Of, zoals Frans Tuinman het zo mooi zei: ‘Het gesproken woord bracht ons feodale patronagesystemen, het gedrukte woord bracht ons professionele bureaucratieën en het geactiveerde woord bracht ons coöperatieve en autonome platformen.’ En, dus, werkplaatsen.

Maar de komst van de computer is slechts de helft van het verhaal.

In de Dijkstraat, om de hoek bij de Nieuwmarkt, is een muurschildering te bewonderen. Het is een fresco van Mariama Addo, een muurschilderes uit Zunderdorp wier herkenbare stijl door de hele stad is te bewonderen. Haar werk in de Dijkstraat heet De Binnenwereld. Het is – bij gebrek aan een betere omschrijving – een psychedelisch-erotisch groepsportret van allerlei historische figuren. Het is een geliefd tafereel in de buurt. De zitbankjes in de straat zijn erg populair bij de lokale hangoudjes.

Achter Addo’s fresco huist de Toulmin Faculteit van Cosmopolische Geschiedkunde en Archeologie. Dit is een coöperatie voor archeologen en historici die onderzoek doen naar historische mens- en wereldbeelden. Ze onderzoeken hoe ze in elkaar steken en hoe ze onze sociale en maatschappelijke instituties structureren.

De figuren die op de buitenmuur van de faculteit worden afgebeeld zijn historische aanjagers geweest van het Romantische mens- en wereldbeeld – het mens- en wereldbeeld dat volgens velen vandaag de dag dominant is. Dat, samen met de ontwikkeling van de computer, heeft de sociale en maatschappelijke instituties van onze hedendaagse samenleving vormgegeven.

Het fresco verbeeldt een soort psychedelische wervelwind. Een kosmische straalstroom waarin een historische doorsnede van belangrijke Romantici – mensen zoals William Blake, Caroline Schelling, Johannes Gottlieb Fichte, Mary Shelley, Lord Byron, Alexander von Humboldt, Henry David Thoreau, William Morris, Carl Jung, Aldous Huxley, John Lennon, Ted Nelson, Allen Ginsberg, Simon Vinkenoog, Frans Tuinman en Ilona Yasmina Ricci – zijn verstrengeld in een extatisch doch bevreemdend seksritueel.

Het is de stijl van Addo, die vaak wordt vergeleken met Picasso, die de stroom lichamen zowel artistiek als sensueel maakt. Tegen de achtergrond van de historische orgie lonkt de blauwzwarte diepte van het hemelgesternte. Het is een langgerekt fresco van zeker zestig meter. En absoluut de moeite van het bezoeken waard.

Wat de historische figuren op de muurschildering in de Dijkstraat met elkaar gemeen hebben was hun interesse in de subjectieve binnenwereld – de belevingswereld van mensen.

Hoewel ieder van hen dit anders zou verwoorden, lag daar volgens hen de bron van waarheid en geluk. Of, zoals Carl Jung het ooit zei:

‘Your vision will become clear only when you can look into your own heart. Who looks outside, dreams; who looks inside, awakes.’

Het was een mystieke zienswijze die in een scherp contrast stond met de steeds verder doorgevoerde objectivering en rationalisering van de Moderne wereld.

In tegenstelling tot de Romantici beschouwde het Moderne mens- en wereldbeeld de buitenwereld als de bron van alle kennis en waarheid. Alleen hier – zeker niet in de troebele, subjectieve en anekdotische binnenwereld – was het mogelijk om objectieve en universele waarheden te achterhalen. Waarheden die voor iedereen altijd opgingen.

Romantici stelden echter dat alhoewel de wetenschap je goed kon vertellen hoe de natuurwetten werkten en hoe je met die kennis allerhande handige technologieën kon ontwikkelen, de wetenschap je nooit zou kunnen vertellen hoe je een betekenisvol leven kon leiden. Hoe je je eigenlijk moest verhouden tot de buitenwereld. De wetten van de objectieve buitenwereld konden je niet leren wie je was en wie en wat je gelukkig kon maken. Om dat te achterhalen moest je naar binnen kijken, niet naar buiten.

Volgens Romantici moest het individu leren samenvallen met zichzelf. En moesten de sociale en maatschappelijke instituties van de samenleving dit streven ondersteunen.

Want leren samenvallen met jezelf was alleen mogelijk als je tegelijkertijd ook kon samenvallen met je gemeenschap. Zodat er geen onoverkomelijke wrijving meer zou zijn tussen het individu en de wereld, waardoor zowel het individu als de samenleving de beste versie van zichzelf kon zijn.

Met de komst van nieuwe sociale en maatschappelijke instituties na de Coöperatieve Revolutie, spreken historici van een nieuw historisch tijdperk: De Gewortelde Tijd.

Als iets het einde van de Moderne Tijd symboliseert en de komst van de Gewortelde Tijd, dan is het, volgens velen, het verdwijnen van de winkel ten gunste van de werkplaats. De komst van ambachtelijke werkplaatsen maakte het nieuwe tijdperk voor de meeste mensen tastbaar en alledaags.

De komst van de werkplaats vertelt deels het verhaal van de autonome economische zones, de AI-robotfabriekscomplexen die massa-maatwerk leveren van lokaal opgekweekte grondstoffen.

De komst van de autonome economische zones maakte het maakproces weer lokaal. Maar het zorgde er ook voor dat loonarbeid verdween. Door de komst van robotfabrieken was de mens niet langer noodzakelijk als anoniem schakeltje in de mondiale waardeketen, waarvan de winkel vaak de laatste stop was. Waardoor de mens zich ook niet meer hoefde te voegen naar een zo efficiënt en kosteneffectief mogelijk maakproces. Het maakproces kon zich weer voegen naar de mens.

Met de organisatie van de autonome economische zones als een meent – als een gedeelde hulpbron – leidden ze tot een zekere mate van vrijgesteldheid, van overvloed. Iets dat werd bevestigd met de invoering van het basisinkomen en de woningmeent, waardoor voedselvoorziening en huisvesting werden gegarandeerd.

Maar het verdwijnen van de winkel uit het straatbeeld en de komst van de werkplaats vertelt ook een ander verhaal. Het verhaal van wat de mens toen ging doen, toen hij zich niet meer hoefde te voegen naar het strakke keurslijf van de mondiale waardeketens. Het vertelt het verhaal van hoe de werkende mens zichzelf opnieuw uitvond. Hoe miljoenen en miljoenen werkers die eerst nog vastzaten in eentonig lopendebandwerk of onzinnige kantoorbanen op zoek gingen naar hoe ze een bijdrage konden leveren aan de samenleving die ook in lijn lag met hun unieke talenten en fascinaties. De mens herontdekte zijn of haar ambachtelijkheid.

Of je nu een carbonmeester bent die op maat gemaakte raketpunten fabriceert, een stadsbosmeester die de porositeit bewaakt, een celmeester die DNA ontwerpt voor dataopslag, of een meesterromancier die de pijn en de vreugde van het ouderschap verkent – aan het eind van de 21ste eeuw duidde je je werk in termen van meesterschap. Werk werd een levenskeuze – een levenswandel. Het werd gezien als de belangrijkste manier waarop je kon samenvallen met jezelf.

Gelijktijdig ontstond er een nieuwe markt voor ambachtelijkheid. De Gewortelde mens wilde immers kunnen samenvallen met de gemeenschap. Door relaties aan te gaan met lokale vakmensen ontstond een web van wederkerigheid en daarmee ook een diep en geleefd gevoel van behoren.

Als je het je kon veroorloven kozen de meeste mensen toch liever voor een op maat gemaakte tafel door bijvoorbeeld een lokale timmermeester, met wiens kinderen die van jou de straat onveilig maakten, dan een goedkopere doch onpersoonlijkere tafel uit een robotfabriek. Beter een tafel met een verhaal dat je aansprak, dat iets vertelde over jezelf en de gemeenschap waar je onderdeel van bent.

Het kopen van een tafel was dus ook een sociale investering. En een investering in jezelf. Want je keuzes reflecteerden jezelf – je smaak en je waarden. Door bewust keuzes te maken in je materiële omgeving kwamen zowel je karakter als je gemeenschap scherper in beeld.

Samen met de komst van de woningmeent vertaalde deze nieuwe ambachtelijkheid zich naar een nieuw stedelijk weefsel. Winkels als onpersoonlijke verkooppunten verdwenen uit het straatbeeld. Ze werden vervangen door ambachtelijke werkplaatsen, want de ambachtelijke meester had ruimte nodig. Alsook door galeries, want niet alle winkel-achtige verkooppunten verdwenen uit het straatbeeld.

Sommige mensen specialiseerden zich namelijk als curator van andermans ambachtelijkheid. Deze mensen bouwden connecties op met makers over de hele wereld. Makers die ze interessant vonden. Galeries zijn voor veel mensen een leuke manier om met nieuwe stijlen, technieken en maakfilosofieën in aanraking te komen.

Niet alle galeries zijn overigens gecureerde aangelegenheden. In iedere wijk en buurt vind je immers wel een groengalerie, waar je verse levensmiddelen kan kopen.

Deze groengalerieën worden meestal niet gerund door een curator maar door de gezellen van een landbouwgilde, die ook diensten moeten draaien in één van de verkooppunten. Deze galeries verkopen kruiden, groenten, knollen, vruchten en noten direct van de boerderij, tuinderij of kwekerij. Alsook de producten van meesters en coöperaties waarmee het nauw samenwerkt, denk aan brouwmeesters, zeepziederijen, dezemmeesters en fermentatielabs.

Galeries die zich specialiseren in levensmiddelen uit andere regio’s zijn vaak wel gecureerd, door bijvoorbeeld kenners van de Limburgse, Waterlandse, Napolitaanse, Libanese, Malinese, Baskische of Sichuan keukens.

In de nadagen van de 21ste eeuw zijn het de ambachtelijke werkplaatsen die van de stad een rijke en zintuigelijke ervaring maken. Maar ze kwamen niet uit de lucht vallen. Ze zijn een symptoom van een samenleving in verandering.

Als je meer wilt weten over de geschiedenis van het stedelijk weefsel, ga dan naar de Amsterdamse Woningmeent. Deze meent, die een groot deel van de woningvoorraad in Amsterdam beheert, beheert ook een klein museum over de transformatie die de stad heeft ondergaan sinds de Coöperatieve Revolutie.

Hopelijk smaakt dit voorproefje naar meer. Wij gaan in elk geval hard aan de slag om ons boek af te maken. We treffen elkaar weer in het voorjaar. Tot dan!

Veel liefs,
Christiaan

Lieve mensen, dit is onze laatste notitie van het jaar. Het wordt een korte reflectie op het afgelopen jaar.

Voordat we onze gedachten en inzichten over de wereld met jullie delen, eerst een kleine terugblik op ons werk. Hoe was 02024 voor onze historisch-futuristische praktijk? Korte antwoord: best goed. Inhoudelijk, creatief en zakelijk was het een prima jaar.

Studio Monnik bestaat nu 12 jaar. Maar pas sinds de laatste twee à drie jaar hebben we het gevoel dat we, als ambachtelijke praktijk, volwassen zijn geworden. Dat we, als denkers en makers, op vaste grond staan. We weten wat we doen en wat ons nog te doen staat. En we weten dat wat we aanbieden goed is – alsook best uniek.

Niets is leuker dan mensen totaal verwonderd achterlaten met de realisatie dat er historisch-futuristische studio’s bestaan (ook al is het er tot nu toe maar één).  En dat die zinnig werk verrichten. Soms zit het geluk in de kleine dingen 

En, eerlijk is eerlijk, het is ook best een opluchting om te merken dat wat we doen ertoe doet en dat het op strategisch niveau serieus genomen wordt – knock-on-wood. Want dat was, zacht gezegd, niet vanzelfsprekend toen we in 02012 begonnen aan onze reis.

‘Mam, pap, ik word historisch-futuroloog.’

‘COME AGIAN, BOY? Sacrebleu!!@@!’

Maar goed, in 12 jaar tijd kan er een heleboel gebeuren. De klimaat- en natuurcrisis zijn geen hypothetisch scenario’s meer. ‘Made in China’ staat niet meer synoniem voor troep. De Moderne wereldorde is niet the end of history. En kunstmatige intelligentie is opeens onder ons. Stuk voor stuk zijn dit epische veranderingen, in schaal en diepte. 

Wat wij toen, in 02012, al vermoeden, daalt nu langzaam in: we maken het einde mee van een historisch tijdperk.

De instituties en rolpatronen van de Moderne Tijd voldoen niet meer. Maar nieuwe instituties zijn nog niet uitgekristalliseerd. We leven in een tijd van collectieve cultuurschok. Het is een sociale en maatschappelijke Tussentijd, een onbestemde periode tussen de cultuur van onze grootouders en die van onze kleinkinderen in.

Drijfveren van de Tussentijd

Afgelopen jaar leek het pas echt in dalen dat we in een andere wereld terecht zijn gekomen. Met name na de komst van Faber, Agema en trawanten en, uiteraard, de herverkiezing van Trump. In deze notitie daarom wat gedachten over de drijfveren van de transitie waarin we ons bevinden: de verschuiving van ons mens- en wereldbeeld en de Digitale Revolutie. En hoe deze hebben geleid tot de Fabers en Trumps van deze wereld.

De eerste drijfveer is wat abstract, maar het gaat hier om een tektonische verschuiving in de manier waarop we ons tot onszelf en tot elkaar verhouden. Het betreft de verschuiving in ons dominante mens- en wereldbeeld.

Gestaag maakt de Homo Economicus namelijk plaats voor de Homo Romanticus. Dit betekent niet dat de Homo Economicus in onszelf verdwijnt, maar dat het de invloed op ons denken en doen afstaat aan een nieuw en krachtig opkomend mens- en wereldbeeld. 

Deze mens- en wereldbeelden bepalen onze waarden, motivaties en levensdoelen. En, als afgeleide hiervan, de criteria voor sociale status. Ze zijn dus van invloed op de manier waarop we organiseren, produceren en consumeren.

De Homo Romanticus is vernoemd naar de Romantiek, de kunstzinnige en intellectuele stroming die zich eind 18de en 19de eeuw sterk deed gelden in Europa. Maar de radicale ideeën die met de Romantiek hun intrede deden in onze collectieve denk- en gevoelswereld zijn nooit weggegaan. Sterker nog, om Hans Kennepohl te citeren: ‘We zijn nog nooit zo Romantisch geweest’.

De Romantiek introduceerde namelijk een radicaal nieuw mens- en wereldbeeld. Het plaatste de bron van alle waarheid niet in de objectieve buitenwereld, zoals de Homo Economicus dat deed, maar in de subjectieve binnenwereld. Dat wil zeggen: de wetenschap kon je vertellen hoe je dingen kon doen maar niet waarom je ze moest doen. Het antwoord op deze vraag kon je, volgens Romantici, alleen in jezelf vinden.

De Homo Romanticus legt ook veel nadruk op gevoelens en ervaringen. Het wil namelijk het liefst samenvallen met zichzelf, met de gemeenschap en, als het even kan, ook met de natuurlijke omgeving. Het wil behoren, het wil thuiskomen, in zichzelf en in de wereld. En het is dit verlangen dat nu wordt ge-turbo-charged, met alle culturele veranderingen in de wereld als gevolg.

Want de opkomst van de Homo Romanticus dwingt paradoxaal genoeg ook nieuwe instituties en rolpatronen af. Instituties en rolpatronen die passen bij de logica van de Homo Romanticus. Maar voordat die boven komen drijven, voelt de Homo Romanticus zich ontheemd. Nu zou iedereen cultuurschok ervaren in zo’n situatie, maar de Homo Romanticus is hier extra gevoelig voor.

Met de erosie van de oude Moderne instituties en rolpatronen ontstaat een cultureel vacuüm, een tijdelijke maatschappelijke onbestemdheid. Deze onbestemdheid zorgt voor gevoelens van ontheemding. Instituties en rolpatronen zorgen namelijk voor sociaal vertrouwen, voor sociale cohesie. Een gebrek hieraan kan een voedingsbodem zijn voor populisme – wat je zou kunnen zien als een gemeenschappelijke schreeuw om behoren.

In tijden waarin instituties en rolpatronen verschuiven is het uiteraard makkelijk om de institutionele ‘ander’ de schuld te geven van alle thuisloosheid. Denk aan de anti-trans- of anti-immigratieretoriek. En denk aan de politieke belofte van orde – want instituties geven orde. Of denk aan ‘vroeger was alles beter’ en ‘make America great again’; uitspraken die heimwee uiten naar een verloren gegaan maatschappelijk ‘normaal’.

We begeven ons dus in de transitie naar een wereld waarin de culturele logica van de Homo Romanticus leidend zal zijn. En waarin die van de Homo Economicus ondersteunend zal zijn. Dit gaat uiteraard niet over een nacht ijs.

Waar de Homo Romanticus bijvoorbeeld een doodhekel aan heeft is de bureaucratie. Deze institutionele borging van procesmatigheden is ontstaan in het Moderne tijdperk van het gedrukte woord en de Homo Economicus. Het vervult absoluut een nut. Maar in de ogen van de Homo Romanticus is de professionele bureaucratie een zielloos, monolithisch ding.

De logica van massaproductie, one size fits all, doet onrecht aan de unieke omstandigheid en persoonlijkheid van de Homo Romanticus.

De bureaucratie en het professionele werkethos sluiten slecht aan bij de Homo Romanticus, die zich meer thuis voelt in de ‘werkplaats’ en bij ‘meesterschap’. Maar de bureaucratie is er uiteraard niet voor niets, het is ontstaan om het geschreven woord integer te houden en om de persoonlijke willekeur van de feodale Homo Nobilis te neutraliseren.

En dit zorgt voor een bruggetje naar de tweede grote drijfveer van de Tussentijd: de Digitale Revolutie.

Zoals de opkomst van de Homo Economicus parallel liep aan de uitvinding van de boekdrukkunst, wat de massaproductie van het geschreven woord mogelijk maakte, zo loopt de opkomst van de Homo Romanticus parallel aan de uitvinding van de computer en het geactiveerde woord – het woord dat geen mens meer nodig heeft om werk te verzetten, denk hierbij aan AI en robotica.

Hiermee introduceert het geactiveerde woord dus ook de belofte van adaptieve productie en massa-maatwerk, de oplossing voor de unieke omstandigheid en persoonlijkheid van de Homo Romanticus.

De sociale en maatschappelijke instituties en rolpatronen van morgen zullen dus moeten aansluiten bij de logica van zowel de Digitale Revolutie als de Homo Romanticus.

Het sleutelbegrip hier is openbaarheid. De openbaarheid is namelijk een publieke ruimte waarin mensen niet alleen samenkomen, maar ook hun waarden uitlijnen, waardoor sociaal vertrouwen wordt ge(re)produceerd en legitimiteit kan worden gegeven aan sociale en maatschappelijke instituties – inclusief die voor publieke besluitvorming en uitvoering. In de digitale samenleving is de openbaarheid uiteraard het internet; de plek waar mensen samenkomen en zichzelf organiseren.

Als een openbaarheid goed functioneert brengt het mensen samen in een gemeenschap en legitimeert het publieke besluitvorming en uitvoering. Deze functies worden nu nog vervuld door de parlementaire en bureaucratische instituties van de staat.

Het probleem in de Tussentijd is tweeledig.

Ten eerste is een digitale openbaarheid slecht verenigbaar met bureaucratische logica. De logica van een digitale openbaarheid is die van een continue informatiestroom, bottom-up participatie en radicale transparantie. Een bureaucratie is gebouwd op de periodieke informatiestroom van de gedrukte media en heeft een top-down en gesloten karakter. En hetzelfde geldt voor de professionele politiek van de parlementaire democratie.

Deze Moderne instituties (de bureaucratie en het parlement) en de rolpatronen waarop ze draaien (het professionele werkethos) zijn niet meer verenigbaar met de verwachtingen van noch de Homo Romanticus noch de digitale mens. De discrepantie tussen digitale openbaarheid en bureaucratische besluit- en uitvoering creëert een gebrek aan vertrouwen, en dat is uiteraard voer voor de populist.

Ten tweede functioneert het internet niet als gezonde openbaarheid. Dit komt omdat het niet wordt gereguleerd als openbaarheid, maar als markt, waardoor het gebruikers insluit in walled gardens en aanspreekt als consument, in plaats van als burger. Op het hedendaagse internet is de integriteit van informatie ondergeschikt aan commerciële belangen. Zo ontstaan allerlei zogenaamde bergcultuurtjes.

We hebben al vaker over de dynamiek van bergcultuurtjes geschreven. Samenvattend is hun belangrijkste culturele eigenschap dat ze anti-normerend zijn. Ze verzetten zich tegen de normen van ‘de vallei’, van de mainstream, van de normies. Ze zijn barbaric by design.

Deze bergcultuurtjes zijn ontvankelijk voor politici die zich barbaars, wild en anti-normerend opstellen, die in hun doen en laten breken met bestaande normen en waarden en in alles een reset symboliseren – een breuk met het oude normaal. En zeg nou zelf, Trump (vertrappelen) en WILDers hebben hun naam hier al mee…

Als we erachter komen dat het internet geen markt is maar een openbaarheid en het ook als zodanig gaan reguleren, zal het de Homo Romanticus een platform bieden om thuis te komen bij zichzelf en bij anderen. En het zal het digitale fundament kunnen vormen voor de instituties en rolpatronen van de digitale samenleving.

Als dat gebeurt zal de Tussentijd plaatsmaken voor een nieuw Romantisch Digitaal Tijdperk, door ons ook wel liefkozend de Gewortelde Tijd genoemd.

Fijne en liefdevolle decemberdagen gewenst en tot volgend jaar!

❤️

Edwin en Christiaan

PS: Mocht je willen weten hoe zo’n gezonde digitale openbaarheid zou kunnen werken, zoek dan eens op Universal Data Commons in onze blog.

Deze week een huishoudelijke mededeling en een notitie over de transitie, de Liminale Jaren en het type leider dat nu de ruimte krijgt en neemt. Type Trump, inderdaad. En waarom dat ook goed kan uitpakken, uiteindelijk.

Huishoudelijke Mededeling

Op 7 september kondigden wij vol goede moed onze terugkeer aan. De maanden daarvoor was het erg druk op de studio – te druk, helaas, voor deze wekelijkse notitie.

Maar het zal jullie ongetwijfeld niet ontgaan zijn dat we de afgelopen tijd een tweewekelijks ritme aanhouden, in plaats van het wekelijkse ritme van daarvoor. Het is namelijk nog steeds alle hens aan dek op de studio.

Zo werken we o.a. aan een gereviseerde versie van de Bloomworkshop.nl, voor de PO-raad en de VO-Raad. Verder zitten we in de afronding van een project voor het College van Rijksadviseurs en het Ministerie voor Klimaat en Groene Groei en zijn we net begonnen aan een strategische verkenning voor het Ministerie van Justitie en Veiligheid.

Het zijn stuk voor stuk interessante en relevante toekomstverkenningen, zowel inhoudelijk als creatief. Maar voor een kleine ambachtelijke toekomststudio als de onze betekent het volle bak aan de slag.

Daarnaast hebben we onze uitgever namelijk beloofd om z.s.m. Alles Komt Goed af te maken, onze geïllustreerde stadsgids naar het Amsterdam van 2091. Dit zal beslag gaan leggen op alle ‘vrije’ tijd die ik de komende twee à drie maanden bij elkaar kan sprokkelen.

Daarom is dit dan ook tijdelijk mijn laatste notitie.

Edwin gaat proberen om het tweewekelijkse ritme vol te houden, maar omdat hij nu zo veel mogelijk in zijn uppie de schoorsteen rokende moet houden, kan het zijn dat er soms een weekje extra tussen zit. Maar laten we hopen van niet. En laten we hopen dat de laatste loodjes van Alles Komt Goed zonder veel strubbelingen uit mijn vingers zullen vloeien.

Maar eerst dus nog even dit: een notitie over de transitie, de Liminale Jaren en het type leider dat nu de ruimte krijgt en neemt.

Trump en de Tussentijd

Het idee zingt rond: we leven in een tussentijd, een overgangsperiode, een liminale tijd. We horen het overal na de terugkeer van Trump en zijn knotsgekke verzameling ontwrichters, haters en hielenlikkers.

Maar wat is dat eigenlijk, een tussentijd? Een tijd tussen wat precies? En waarom voelt het voor velen niet als een tussentijd, maar als een eindtijd? Als een apocalyptische conclusie. Als een afsluiting van alles wat waardevol is, van alles wat er echt toe doet.

Welnu, het is ook een eindtijd. We beleven het einde van de Moderne Tijd en daarmee van de instituties en rolpatronen die dit tijdperk samenhang gaven. En omdat instituties en rolpatronen de cultuur structuur geven, en losse individuen houvast, vertrouwen en het gevoel van thuiszijn in de samenleving, is het wegvallen van deze instituties voor iedereen ingrijpend.

De instituties van de Moderne Tijd zijn ooit geleidelijk ontstaan in het samenspel tussen het opkomende mens- en wereldbeeld van de Homo Economicus in de Late Middeleeuwen en de snelgroeiende geletterdheid van de Europese bevolking na de introductie van de boekdrukkunst, halverwege de 15de eeuw.

Dit samenspel heeft de instituties opgeleverd waar wij nu zo vertrouwd mee zijn. Denk aan de rechtstaat, de parlementaire democratie, de wetenschappelijke methode, de objectieve bureaucratie, de onafhankelijke journalistiek en het professionele werkethos.

Deze instituties borgden zowel het objectieve wereldbeeld van de Homo Economicus als de integriteit van het geschreven woord. Nu de bevolking steeds Romantischer en digitaler wordt, zijn het juist deze instituties die niet meer lijken te werken, die geen vertrouwen meer kunnen genereren. We leven dus in de nadagen van een historisch tijdperk.

Het is daarnaast ook een tussentijd. We leven namelijk ook in de begindagen van een nieuw tijdperk, een tijdperk dat zal worden geregeerd door nieuwe instituties en rolpatronen – instituties en rolpatronen die verenigbaar zullen zijn met de logica’s van het geactiveerde woord en met het opkomende mens- en wereldbeeld van de Homo Romanticus.

Maar de overgang van de ene institutionele logica naar de andere is rommelig. De maatschappelijke vertrouwenskloven die in een transitieperiode ontstaan, worden ingevuld door opportunistische politici die beloven orde te scheppen door terug te vallen op een nog oudere institutionele logica: die van de Homo Nobilis – de sterke man.

Door de komst van het internet en de nog slecht gereguleerde openbaarheid van de digitale samenleving, is het culturele vertrouwen in de professionele bureaucratische instituties – ontworpen voor de logica van het geschreven woord – ingestort. Alsook het vertrouwen in de professionele politiek.

Op het internet stroomt informatie continu en ongehinderd door redacties van professionele gatekeepers. Het is een nieuw soort informatielogica die wordt omarmd door de opkomende Homo Romanticus, het archetype dat wil samenvallen met zichzelf en zijn gemeenschap en daarom radicale eigenheid en openheid eist. Dit is uiteraard allemaal veel te wild en te kwetsbaar voor de traditioneel nogal voorzichtige en heimelijke bestuurscultuur en politiek.

Wij schatten in dat onze bureaucratieën zich niet zullen kunnen aanpassen aan de opkomende logica van het geactiveerde woord. Noch aan de wispelturige mores van de Homo Romanticus. Ze zijn te ingedikt in hun eigen proceslogica. Het zijn ingesleten bestuursculturen die niet of nauwelijks verenigbaar zijn met digitale organisatorische logica’s en de werking van vrije Romantische geesten.

Ook de professionele, electorale partijpolitiek zal het onderspit moeten delven. Die zijn namelijk ook niet ingesteld op de eerlijkheid, de openheid en het hoge niveau van informatieverwerking die de digitale samenleving en de opkomende Homo Romanticus van ons eist. Bij gebrek aan controle verliezen ze zich in spin, framing en beeldvorming.

Als iets ons opviel aan Trump vs Kamala, was het de tegenstelling tussen de amateuristische ongeremdheid van Trump en de professionele kramp van Kamala. Hoe erg we de terugkeer van Trump ook vinden, hoe erg hij ons ook tegen de borst stuit, hoe tof we een vrouw van kleur hadden gevonden als de volgende leader of the free world – in veel opzichten was het Kamala die de status quo vertegenwoordigde – de oude wereld.

Hoewel die tegenstelling ook weer niet zo heel helder is. Trump vertegenwoordigt dan wel anti-bureaucratie, wat je met enige verbeelding ‘niet-bedoeld progressief’ zou kunnen noemen, tegelijkertijd staat hij voor een conservatief anti-klimaatbeleid. Maar ook dat is nu, met Musk aan boord, nogal troebel aan het worden. Trump’s standpunt lijkt zich nu meer te bewegen in de richting van een soort radicaal-minder-regeltjes positie. Maar dit moet zich nog uitkristalliseren.

Overigens kan minder regeltjes goed uitpakken voor de energie-transitie, want daar is het uiterst complexe vergunningenstelsel veruit de grootste barrière voor doorpakken. Voor het tegengaan van vervuiling en ecologische afbraak is de afbraak van regelgeving weer funest.

Transities zijn verwarrende, asymmetrische affaires.

Nu lijkt het dus aan de Homo Nobilis om de oude Moderne instituties af te breken. Louter omdat de professionele partijpolitieke klasse niet snapt dat, beschouwd door de lens van het Lange Nu, hun einde in zicht is. De toekomst is immers noch aan sterke mannen, noch aan professionele politici – het is aan coöperatieve burgerraden; aan een vorm van volkstechnocratie; aan burgers die samen een weg voorwaarts zoeken.

In ieder geval, dat denken wij. Coöperatieve organisatievormen zijn namelijk goed verenigbaar met de kunstmatig intelligente netwerken die de organisatorische proceslogica’s van morgen zullen gaan vormgeven. Gezamenlijk kunnen ze garant staan voor een zeer hoge mate van informatieverwerking.

Maar goed, dat is nog verre toekomstmuziek. Nu zitten we opgescheept met types als Trump en Wilders.

Het is, ergerlijk genoeg, aan hen om ruimte te creëren voor de instituties van de Gewortelde Tijd. Dit doen ze door de oude instituties te slopen. Niet omdat ze onze visie van een Geworteld Tijdperk delen, maar eerder omdat ze wrok koesteren, macht nastreven en aandachtsgeil zijn. Ze willen vooral de oude instituties slopen en ze kijken daarbij naar een nog veel ouder tijdperk – dat van de Homo Nobilis – voor inspiratie.

De Homo Nobilis was het dominante mens- en wereldbeeld in de Middeleeuwen, de tijd van het gesproken woord. Omdat mensen in die tijd niet of nauwelijks geletterd waren, moesten ze elkaar in levenden lijve ontmoeten om informatie uit te wisselen en vertrouwen op te bouwen. Dat was een beperkende factor voor de mate van complexiteit die de samenleving aankon.

Alles draaide in de Middeleeuwen dus om persoonlijke banden en geloften van trouw. En alles, inclusief waarheidsvinding en effectiviteit, was hieraan ondergeschikt. Orde was gebaseerd op persoonlijke trouw.

Dit zien we terug bij politici zoals Trump en Wilders. Ook bij hen draait alles om persoonlijke trouw. Hun cliënten of ondergeschikten moeten hen steunen, ook als ze weten dat hun baas onzin verkoopt of iets doet wat niet strookt met hun waarden.

Een leiderschapssysteem dat draait rondom het karakter en het charisma van een door God uitverkoren leider en de trouw die hem ‘van nature’ toekomt, is slecht verenigbaar met de objectieve en universele waarden en normen van de professionele bureaucratie.

De logica van de Homo Nobilis botst dan met de logica van de Homo Economicus en de orde van het gesproken woord met die van het geschreven woord. Trump is bijvoorbeeld een notoire niet-lezer en is totaal niet geïnteresseerd in argumentatie en beleid. Terwijl de bureaucratie draait op memo’s, rapporten en datasets.

Hetzelfde zie je bij mensen als Marjolein Faber, een van die cliënten van Wilders, die gewend was om allerlei ongefundeerde dingen te roepen en die nu helemaal vastloopt in de cultuur van het ministerie.

Eén van Trumps missies, bij de aanvang van zijn tweede termijn, is om zoveel mogelijk overheidsbureaucraten te ontslaan en die te vervangen door mensen die hem te allen tijde trouw zijn. Ondertussen wil Musk, zijn partner in crime, de overheid korten met 2 biljoen dollar door te bezuinigingen en regels te schrappen.

De natuurlijke organisatievorm van de Homo Nobilis is namelijk het patronagesysteem, de oligarchie. De sterke man in het centrum van de macht. Met om hem heen een uitwaaiende mandala aan patron-client relaties.

Het zijn deze sterke mannen (en vrouwen) die we nu boven zien drijven. Die blijkbaar het mandaat krijgen om de instituties van het geschreven woord en de Homo Economicus te ontmantelen. En dat is eng, en terecht. Want voordat het goedkomt, kan het flink misgaan.

En omdat onze oude instituties ook de dragers zijn van onze waarden en normen, is het niet verbazingwekkend dat de Homo Nobilis zich gedraagt als een ‘waardeloze’ normbreker. En het waarden-vacuüm dat de sterke man nodig heeft om zich te manifesteren, om zijn wil te laten gelden, is erg gevaarlijk.

Zoals we twee weken geleden al schreven, ging de transitie van het Duitse (alsook Habsburgse) Keizerrijk naar de democratische natiestaat van vandaag de dag nou niet bepaald over rozen. De tussentijd, tussen de logica van de Homo Nobilis en de Homo Economicus, was erg duister. (Ook de overgang van het paard naar de automobiel was erg ontwrichtend.)

De transitie tussen twee institutionele logica’s gaat vergezeld met cultuurschok. Dit is vergelijkbaar met wat er gebeurt als je bijvoorbeeld naar een ander land verhuist, een land waar mensen zich in bepaalde contexten anders gedragen dan je gewend bent. Dit creëert een diep gevoel van vervreemding, onbehagen en desoriëntatie.

Onze sociale en maatschappelijke instituties en rolpatronen zijn namelijk de grond onder onze voeten. Het zijn de culturele spelregels waardoor we in hele complexe situaties toch met elkaar overweg kunnen, elkaar kunnen vertrouwen, ook als we elkaar niet kennen.

Het wegvallen van deze culturele spelregels zorgt ervoor dat individuen hun rol niet meer kunnen pakken en zich ontkracht voelen. Wat weer leidt tot woede, minachting en allerlei andere negatieve gevoelens.

Dit gebeurt ook als een toekomstige cultuur zich opeens opdringt. Als je erachter komt dat het land dat je zo goed kent is verdwenen. Als de mensen zich opeens anders gedragen dan je gewend bent. Ook dan volgt culturele verwarring, sociale desoriëntatie en emotionele vervreemding. Dit noemen we Future Shock.

Het is dan ook niet gek dat we bij de erosie van de oude vertrouwde instituties uithalen naar de institutionele ander. Wat zich, in het geval van Future Shock, vaker dan niet vertaalt naar vreemdelingenhaat. Denk aan Trump’s claim dat illegale immigranten drugs gebruiken, vrouwen verkrachten en onze honden en katten opeten en dat ‘we’ ze daarom moeten deporteren.

Je hoeft geen grote verbeeldingskracht te hebben om in te zien dat dit helemaal fout kan gaan, met een Trump-regering die de normale bureaucratische checks and balances probeert af te schaffen.

Twee scenario’s zijn voorstelbaar:

1. Destruction-Destruction: Trump en Musk luiden een nieuw tijdperk in van digitale autocratie, waar kunstmatig intelligente autonome organisaties een soort feodale technocratie zullen voorbrengen die alle protest onmogelijk zal maken. Waar macht wordt gelegitimeerd door een permanent gevoel van crisis en belegering, door o.a. immigranten. Dit scenario is er eentje van louter ontwrichting.

2. Creative-Destruction: Trump en co zijn tijdelijke tussenpersonen. Met hun leger jaknikkers lukt het ze niet een complexe samenleving als de onze te runnen. De Liminale Jaren zullen een wisselwerking zijn van democratische krachten die steeds beter inzien dat het institutionele bestel radicaal anders moet en de Homo Nobilissen die telkens tijdelijk van de verwarring gebruik weten te maken en elke keer proberen om de democratische rechtstaat verder te ontmantelen. Dit is het scenario van emancipatie dat volgt op disruptie.

Ik vermoed dat dit laatste scenario het meest voor de hand ligt. Digitalisering is namelijk niet de enige drijfveer van de huidige transitie. We worden ook steeds romantischer. En dan is er ook nog de klimaatcrisis en de biodiversiteitscrisis. Al deze drijfveren zijn slecht verenigbaar met een techno-autoritair regime.

De Romanticus in onszelf wil niets liever dan samenvallen met zichzelf, zijn gemeenschap en zijn natuurlijke omgeving. De Romanticus koestert hierom een diep verlangen naar een vrij, openbaar en eerlijk publiek domein. Dat is ook, gek genoeg, waarom veel mensen op Trump stemmen. Ze zien Trump als een medicijn tegen de politiek-bureaucratische-elite. En een biosfeer in verval maakt zichzelf wel kenbaar, wat een Trump of een Wilders er ook van vindt.

Voor emancipatie komt disruptie. Zie onderstaande schema. We zijn nu diep in de transitie wereld beland, in de politieke fase.

Wij zien het in ieder geval als onze taak om de nu nog ietwat magere verbeelding van een duurzame en inclusieve toekomst, die zowel verenigbaar is met de logica van het geactiveerde woord als met het mens- en wereldbeeld van de Homo Romanticus, verder uit te bouwen, verder te verdiepen.

De toekomst is van allemaal.

❤️

Christiaan

Weer vier jaar Trump. En nu met Musk erbij. En Vance. 

Welkom in de Tussentijd, in de Liminale Jaren, in de grote, rommelige, verwarrende transitie naar de – fingers crossed – Gewortelde Tijd. Verwacht een ruige rit. De instituties van de Moderniteit kalven in rap tempo af, terwijl die van morgen nog niet in zicht zijn. 

Dat is spannend. 

Transities geven de ruimte aan mensen zoals Trump en Musk. Het zijn de slopers van oude institutionele normen. Wat spannend is. Want in de Tussentijd kunnen de dingen uiteraard faliekant misgaan. Dat hebben we namelijk eerder gezien. Transities zijn geen walk in the park. De transitie van het Duitse Keizerrijk naar een democratische Bondsrepubliek ging ook niet over rozen. Transitionele figuren zijn zelden bakens van wit licht. 

Dat gezegd, hebben we, in navolging van onze notitie van vorige week over de ontwikkeling van het Robot Industrieel Complex, deze week een profiel van Elon Musk. Dat wil zeggen: je kan onze notitie misschien beter omschrijven als een topologie van zijn droomlandschap, als de mythologische kaart van zijn brein. 

Nou kennen we de man niet. Noch kunnen we in zijn hoofd kijken. (Op die techniek moeten we nog even wachten. Die is hij as we speak aan het uitvinden, waarover straks meer…) Onderstaande notitie is dus meer een soort lo-fi achtergrondscan van Elon Musks Mindstate. Niets meer, niets minder. Hopelijk draagt het bij aan het doorgronden van iemand die het verdient om te worden doorgrond. Zijn invloed is, like it or not, groot.

Maar voordat we Musk op de mythologische snijtafel leggen, eerst wat interessante links om de aanstaande Trump-jaren in het Lange Nu te kunnen plaatsen. Ook voor onszelf, want ook wij moeten dit weer even processen. 

Trump in het Lange Nu

Een goed begin is dit gesprek tussen Ezra Klein en Maggie Haberman. Het is de beste omschrijving van Trump als Homo Nobilis die we tot nu toe zijn tegengekomen. Een aanrader. 

Onderstaande notities bieden een doorsnede van ons denken over Trump, zijn mens- en wereldbeeld en de institutionele logica’s die hij intuïtief snapt en niet snapt. 

De Kolonie in Onszelf: Een recente notitie over de standensamenleving als de institutionele logica van de Homo Nobilis. En over fascisme als een soort standenrevisionisme.

Historische Archetypen in de Geopolitiek: Een notitie over hoe je onze WTM-archetypen, de Homo Nobilis, Homo Economicus en Homo Romanticus, kan gebruiken als denkraam in de duiding van de geopolitiek. 

Hoe populisten het probleem aanvoelen, maar een verkeerde oplossing voorstaan: Een oudere notitie over techno-populisme en de transitie naar een diepere democratie. Wellicht een interessante achtergrondduiding van Trumps running mate Vance.

Poetins Rusland in het lange Nu: Notitie over Poetin en Trump als Homo Nobilis. Erg in lijn met hoe Klein en Haberman Trump beschrijven. Het is geschreven in reactie op de inval in Oekraïne, en het biedt wat historisch-futuristische context. 

Er is in de media al veel gespeculeerd over hoe Trump de verkiezingen kon winnen, volgens ons is de historisch-futuristische reden voor Trumps overwinning, en voor de opkomst van het populisme, de onverenigbaarheid van een onvolwassen digitale sfeer (die nog niet wordt gereguleerd als een gezonde openbaarheid) met een oude bureaucratische beleidslogica die nog is gebaseerd op het gedrukte woord. 

Deze onverenigbaarheid uit zich zowel in een gefragmenteerd publiek als in een gebrek aan vertrouwen tussen publiek en staat. 

We moeten bouwen aan nieuwe instituties en rolpatronen, instituties die verenigbaar zijn met de logica van het geactiveerde woord en het mens- en wereldbeeld van de Homo Romanticus. 

De belangrijkste institutionele vernieuwingen zouden volgens ons als volgt moeten zijn:

1. We moeten de digitale sfeer reguleren als een gezonde openbaarheid;

2. Als we dit gedaan hebben moeten we bewegen naar een meer directe vorm van democratie, met zo min mogelijk gekozen politici. 

Maar hierover later ongetwijfeld meer. 

Eerst Musk. 

Het Droomlandschap van de Technokoning

Het oorspronkelijke idee voor deze notitie en die van vorige week – het Robot Industrieel Complex – was gebaseerd op twee recente nieuwsberichten, over Neuralink en over SpaceX, terwijl ik tegelijkertijd ook Iain M. Banks’ Excession (1996) aan het herlezen was, een roman uit zijn Culture-reeks.  

Tijd voor een korte reflectie op Musks mindstate, dacht ik, om het in Iain M. Banks’ terminologie te verwoorden. Ook omdat we enigszins het vermoeden hebben dat Musks rol op het wereldtoneel zich de komende jaren zal gaan verdiepen. 

De nieuwsberichten zullen jullie vast niet zijn ontgaan. Het ene ging over de implantatie van een zogenaamde BCI (brain-computer-interface) bij een tweede testpersoon door Neuralink (Reuters). Dit gebeurde in augustus. En het tweede was de autonome landing van een Starship-boosterraket door SpaceX (Reuters). Wat best spectaculair was. Alsof je een flatgebouw van 25 verdiepingen in vrije val vanuit de stratosfeer zichzelf opeens zag herpakken, waarna het keurig in zijn stellage landde (BBC). 

Socially Awkward 

Maar goed, dit is niet de notitie van een Elon Musk fan boy, noch een analyse van zijn toch bizarre effectiviteit of zijn recente afslag naar rechts. Dit is slechts een schets van zijn droomlandschap, de epische context waarin hij zijn missie formuleert. Want Musk is all about the mission. 

Wil je een idee krijgen van hoe hij de dingen doet die hij doet, bekijk dan dit interview met Marc Andreessen. Het komt erop neer dat Musk zijn bedrijven runt als een werkplaats, in plaats van als bureaucratie. Hij dealt alleen met ingenieurs en weigert, naar het schijnt, met anderen te spreken. Innovatie heeft voorrang op alles. Het proces is ondergeschikt. Zijn officiële titel bij Tesla is dan ook Technoking. Zijn dagen bestaan uit 24/7 technische problemen oplossen in de 6 à 7 bedrijven die hij persoonlijk runt. Financieel is hij all in. Vakanties zijn taboe, hij slaapt op een stretcher op de werkvloer, naast zijn schroevendraaier. 

En als je op zoek bent naar redenen waarom hij de MAGA-kant is opgegaan, check dan dit gesprek (vanaf 39:56) tussen zijn biograaf Walter Isaacson en David Axelrod. Spoiler: Musk voelt zich verraden en miskend door ‘de linkse elite’, door de Democratische partij. Gevoelens die weer slecht resoneren met zijn jeugdtrauma’s. (Plus: hij houdt dus echt niet van regels en regulatie, terwijl de Democraten daar in uitblinken.)

Musk – om maar even het bruggetje te maken naar zijn droomlandschap – was namelijk als kind nogal socially awkward. Hij had een abusieve vader en werd in elkaar geslagen op het schoolplein. Hij denkt zelf dat hij Asperger heeft. Uit zijn jeugd leerde hij dat terugslaan de enige manier is om pestkoppen te stoppen, wat volgens zijn biograaf deels zijn kruistocht tegen de Democraten verklaart – maar niet zijn alliantie met King Bully Trump lijkt me, hoewel ik verre van een psycholoog ben. 

En daarnaast leerde Musk zich terug te trekken in het lezen van sciencefiction. Onder andere in het werk van Iain M. Banks, en met name in zijn verbeelding van de Culture. 

In 2018 schreef hij bijvoorbeeld op (toen nog) Twitter:

If you must know, I am a utopian anarchist of the kind best described by Iain Banks.

Wat is de Culture?

De Culture is een fictieve beschaving van door de ruimte reizende mensachtigen die door Iain M. Banks wordt beschreven in een aantal van zijn romans. Of, zoals Iain M. Banks de beschaving zelf beschrijft in ‘A few notes on the Culture’:

The Culture is a group-civilisation formed from seven or eight humanoid species, space-living elements of which established a loose federation approximately nine thousand years ago. The ships and habitats which formed the original alliance required each others’ support to pursue and maintain their independence from the political power structures – principally those of mature nation-states and autonomous commercial concerns – they had evolved from.

De Culture is dus, mochten jullie het gemist hebben, zowel voortgekomen uit natiestaten als uit ‘autonome commerciële belangen’, wat uiteraard resoneert met de notitie van vorige week: het Robot Industrieel Complex.

De Culture is een utopische beschaving waarin goedaardige Minds, een soort superkrachtige AI’s, symbiotisch samenleven met allerhande mensachtigen. Dit gebeurt op planeten, maar vooral op ruimteschepen, zoals de General Service Vehicles, en ringwerelden die ze in de Culture ‘orbitals’ noemen.  

De Culture is een utopie waarin individuen zo oud worden als ze zelf willen en alles kunnen worden en krijgen wat hun hartje begeert. Ze kunnen bijvoorbeeld van gender of sekse veranderen via meditatie, ze kunnen hun lichaam en uiterlijk aanpassen al gelang hun al dan niet tijdelijke voorkeuren en ze kunnen communiceren via – misschien raad je het al – de neurolace. 

Dit alles wordt mogelijk gemaakt door Minds, kunstmatige superintelligenties die de schepen en orbitals draaiende houden en er allerhande vreemde persoonlijkheden op na houden. 

Ze hebben ook opvallende namen, zoals: ‘So Much For Subtlety’, ‘Unfortunate Conflict Of Evidence’, ‘Fate Amenable To Change’ of ‘Ethics Gradient’. Namen die we weer terug zien op een aantal SpaceX droneships, zoals de ‘Of Course I Still Love You’ en ‘Just Read The Instructions’.

De Culture is een utopische samenleving, waarbij de Minds praktisch goden zijn en de mensheid is teruggebracht tot een triljoen of wat tot op het bot verwende huisdieren. Het drama in de afzonderlijke boeken speelt zich dan ook vooral af aan de rafelrandjes van de Culture, in de vaak clandestiene interactie met de moreel mindere samenlevingen in de Melkweg. 

Alle grote beslissingen worden genomen door de Minds, omdat die als enige alle informatie en complexiteit van een grote ruimtevarende beschaving kunnen verwerken. Bijvoorbeeld als een andere, minder verlichte samenleving in de Melkweg nodig wat manieren moet worden bijgebracht. De mensen mogen dan stemmen, maar dat is vaak niet meer dan een formaliteit. Slechts weinigen interesseren zich voor galactische aangelegenheden. 

In de kern is de Culture namelijk een diep en diep hedonistische overvloedssamenleving. Een galactische tuin waar men is gevrijwaard van schaarste en moet zoeken naar datgene wat betekenis geeft. Het is, volgens Banks zelf, een seculier en atheïstisch droombeeld. 

Het is dus een wereld die in het verlengde ligt van de Moderniteit. Een plek waar de Homo Economicus geen cultureel construct is, maar een onoverkomelijk deel van de menselijke natuur. Een nogal lelijk aspect van onszelf dat uiteindelijk kan worden geneutraliseerd door grenzeloze technologische vooruitgang – door de ontwikkeling van goedaardige kunstmatige intelligentie. De Culture is de Homo Economicus in de ruimte, in overvloed. 

De Culture-romans van Banks, hoe briljant en vermakelijk ook, zijn een technologische verbeelding. Het ontbreekt de Culture, gek genoeg, aan een culturele verbeeldingskracht. Een gebrek dat eigen is aan veel sciencefiction, overigens. En een gebrek dat eigen is aan Silicon Valley en de verbeelding die het voortdrijft. 

Bouwen aan de Culture

De overeenkomsten met Musks werk hoeven bijna niet te worden uitgespeld. Eén van zijn bedrijven (SpaceX) wil van de mensheid een ruimtevarende soort maken, een ander bedrijf (Tesla) ontwikkelt een CO2-neutraal Robot Industrieel Complex dat de samenleving naar een wereld van overvloed moet leiden, weer een ander (Xai) ontwikkelt goedaardige AI, en nog een (Neuralink) bouwt aan de neurolace, zodat mensen de bandbreedte krijgen om mee te spelen met zo’n AI. 

Maar de dingen die je uitvindt en de wereld in brengt vinden vaak ook hun eigen weg in die wereld, goedschiks of kwaadschiks. De mens is even creatief als wispelturig als gepijnigd. 

Om de mixed use van zo’n neurolace, zo’n brain-computer-interface, te schetsen, volgt hier een stuk uit Excession, het Culture-boek dat ik nu aan het herlezen ben. Het gaat over Ulver Seich, een bijfiguur, die tijdelijk aan boord is van de ‘Gray Area’, een zogenaamde General Contact Unit. De Gray Area is een ship met een nogal twijfelachtige reputatie. De Mind van het schip verzamelt wapens en marteltuigen als hobby, onder andere. 

She wondered how many people had looked upon this grisly collection of memorabilia. She had asked the ship but it had been vague; apparently it regularly offered it’s services as a sort of traveling museum of pain sand ghastliness, but it had rarely any takers.

One of the exhibits which she discovered, towards the end of her wanderings, she did not understand. It was a little bundle of what looked like thin, glisteningly blue threads, lying in a shallow bowl; a net, like something you’d put on the end of a stick and go fishing for little fish in a stream. She tried to pick it up; it was impossibly slinky and the material slipped through her fingers like oil; the holes in the net were just too small to put a fingertip through. Eventually she had to tip the bowl up and pour the blue mesh into her palm. It was very light. Something about it stirred a vague memory in her, but she couldn’t recall what it was. She asked the ship what it was, via her neural lace.

• That is a neural lace, it informed her. A more exquisite and economical method of torturing creatures such as yourself has yet to be invented.

• She gulped, quivered again and nearly dropped the thing. 

• Really? She sent, and tried to sound breezy. Ha, I’d never really thought of it that way.

• It is not generally a use much emphasized.

• I suppose not, she replied, and carefully poured the fluid little device back into it’s bowl on the table.

Ik denk (hoop) niet dat Musk deze paragraaf in gedachten had toen hij Neuralink begon, hoewel hij wel regelmatig heeft aangegeven dat Excession zijn lievelingsboek is uit de reeks. 😬

Redderscomplex

Volgens zijn biograaf Walter Isaacson heeft Musk een redderscomplex, hij ziet zichzelf als een van de scifi-helden uit zijn jeugd. In het gesprek met David Axelrod somt Isaacson Musks denken als volgt op:

If SpaceX fails humans will never be a spacefaring species, which makes us extremely vulnerable if something happens to the planet, and if Tesla fails, we’ll face the climate apocalypse, and if I don’t develop a benevolent AI, evil AI overlords will destroy the world, etc. 

Musk is dus als Technoking de redder van de mensheid. Een titel die, volgens Isaacson, niet helemaal uit de lucht is komen vallen. Hij is best goed in techniek. Hij houdt zich met weinig andere dingen bezig, naast af en toe gamen en kinderen verwekken. Hij heeft er 12, naar het schijnt. (Volgens Musk moeten er namelijk meer mensen komen. Veel meer. Het zonnestelsel, de Melkweg, het Virgo Supercluster, het hele Universum en zelfs het Multiversum wachten op ons…)

Musk is dus een soort Mind, een lichaamloos gedematerialiseerd brein dat alles in goede banen leidt voor de rest van de armzalige aardse stervelingen. 

Maar de zelfgekroonde Technoking is zeker geen Cultureking – culture in de antropologische zin van het woord. Menselijk gedrag is namelijk een mysterie voor de man. 

Het kopen van Twitter was volgens Isaacson dan ook een vergissing. Musk dacht dat Twitter (X) een technologiebedrijf is. Maar het product van Twitter is community building. En nu is Musk dus eigenaar van een schoolplein. Een plek waar al zijn oude instincten boven komen drijven. Een plek waar hij terugslaat.

Cultuur is meer dan Technologie

Empathie en menselijk gedrag zijn Musks blinde vlekken. Alles en iedereen wordt in technologische termen geduid, vooral in informatietermen. 

Voor Musk is de menselijke geschiedenis een geschiedenis van informatietechnologie. Alles draait om data en de intelligentie om data om te zetten naar werkbare informatie. 

In een gesprek met fan boy Lex Fridman zei Musk onlangs dat de beschaving begon met de uitvinding van het schrift, met als volgende stap de uitvinding van de boekdrukkunst en met nu dus de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie. 

Nu denken wij ook dat informatietechnologie een formerende kracht is van samenlevingen, maar het is niet de enige. Het speelt zijn formerende rol in samenspraak met het dominante mens- en wereldbeeld, wat een diep culturele kracht is. Ook is Musk (en velen met hem) blind voor de grote variatie aan instituties, rolpatronen, samenlevingsvormen en ervaringen die voort kunnen komen uit de maatschappelijke wisselwerking tussen informatietechnologie en verschillende mens- en wereldbeelden.  

De instituties en rolpatronen die ons gedrag dicteren zijn zodanig geïnternaliseerd dat we ze vaak als natuurlijke fenomenen ervaren, onderdeel van onze genetische opmaak. Maar niets is minder waar. Sommige ontstaan min of meer spontaan vanuit culturele noodzaak, andere worden bewust geconstrueerd. 

En het zijn deze instituties en rolpatronen die betekenis geven aan onze levens, die onze waarden en normen dragen, die ervoor zorgen dat we niet verdwaasd rondwalen in een permanent gevoel van lost in translation.  

Zijn zelf-gediagnostiseerde positie ergens op het autismespectrum zal ook niet meehelpen bij zijn blindheid voor sociaal gedrag, maar goed, nu maak ik er wellicht te veel van. De meeste mensen nemen hun eigen cultuur als de menselijke norm – zoals vissen die niet snappen dat ze in water zwemmen. 

Deze culturele blinde vlek deelt Musk dus met de Culture.

Tot slot

Ondanks de culturele tekortkomingen zijn de Culture-romans vermakelijk en verdienstelijk. Het is een droombeeld dat zowel als spiegel werkt voor de eigen fantasieën als voor de eigen cultuur. In eerste instantie voelt het aantrekkelijk, maar nadat je er enige tijd in hebt getoefd voelt het ietwat hol en leeg aan. Als een wild festival dat net een dagje te lang heeft geduurd. 

Banks bedacht de wereld van de Culture in de jaren zestig. Het was een combinatie van wensdenken en een reactie op de politiek rechtse sciencefiction die toen nog de norm was in de VS. Voor hem was de Culture een post-economisch paradijs, zonder exploitatie en waar mensen kunstmatige wezens konden creëren die groter en beter waren dan zijzelf. 

In de jaren zestig in Schotland, waar Banks opgroeide, was de Culture ongetwijfeld een spannende en subversieve droom. Een vrije, onsterfelijke, hedonistische wereld, met vrij inwisselbare seks- en genderrollen, vrij van onvervulde behoeften – all ruled over by machines of loving grace.

Maar het is niet de droom waar we naartoe bewegen, denken wij, ondanks Musks best efforts – die, eerlijk is eerlijk, best indrukwekkend zijn. (Wat overigens niet wil zeggen dat we er geen kritiek op hebben, integendeel!) 

Als je meer wilt weten over de Culture, check dan dit toffe doch kritische video-essay door onze favo scifi-criticus Damien Walter, o.a. van The Guardian. 

❤️

Christiaan

PS: Mocht je 20 November naar de Top van Onderop (willen) komen, Edwin host daar twee sessies naar aanleiding van een speculatieve stripverhalenbundel die we hebben gemaakt in opdracht van het College van Rijksadviseurs en het Ministerie voor Klimaat en Groene Groei. De verhalen bundel is nog niet publiek, dus ik kan er nog niet veel over uit de doeken doen. Hopelijk kunnen we begin 02025 meer laten zien, maar op de Top van Onderop kun je alvast een preview krijgen.

We zullen (in sessie 2) een try-out van de werkvorm doen die we rond deze speculatieve verhalen ontwikkeld hebben, en die bedoelt is om het maatschappelijk gesprek rond de klimaattransitie aan te slingeren.

Sessie 1: De kracht van stripverhalen om de toekomst te verbeelden.
Hier zal ik vertellen hoe we met Studio Monnik speculatieve verbeelding inzetten om strategische vraagstukken inleefbaar en bespreekbaar te maken.

Sessie 2: Verken, doorvoel en bespreek de klimaattransitie aan de hand van speculatieve fictie.
Een try-out van de Tussentijd scenarioworkshop waarin je de klimaattransitie verkent door de ogen van vijf personages en meeschrijven aan hun verhaal en leefwereld.

Deze week een notitie over de ontwikkelingen in autonome robotica, ook wel belichaamde AI genoemd.

De differentiatielogica van het geactiveerde woord lijkt namelijk op het punt te staan om fabricage en mobiliteit te gaan veranderen. Net zoals de massalogica van het gedrukte woord zich in de 18de en 19de eeuw vertaalde naar de Industriële Revolutie, kunnen de zich versnellende ontwikkelingen in de autonome robotica leiden naar de Digitale Revolutie – de echte Digitale Revolutie; de digitalisering van het maakproces.

Wat uiteraard grote consequenties heeft voor hoe we zullen werken, wonen en samenleven. Maar zal het zo’n vaart lopen? Een korte verkenning.

Wanneer de bits gaan bijten

Tussen de uitvinding van de boekdrukkunst in 1450 en de Industriële Revolutie zat ongeveer driehonderd jaar. Toch liggen ze ook in het verlengde van elkaar.

De boekdrukkunst introduceerde namelijk een nieuwe organisatorische proceslogica. Een logica van centralisatie, standaardisatie, synchronisatie en corporatie (bureaucratie). Het introduceerde hiermee de logica van massaproductie en schaalvoordelen.

Het was deze logica van massaproductie die, toegepast op transport en fabricage, in de 18de en 19de eeuw de Industriële Revolutie teweegbracht. En daarmee de massasamenleving van vandaag de dag, waarin alles is opgeschaald. Denk b.v. aan massaeducatie, massatoerisme, massastedenbouw en massalandbouw.

Deze logica van centralisatie, standaardisatie, synchronisatie en corporatie waarborgt al onze waardeketens en maakt onze hedendaagse levensstijl mogelijk. Dat is waarom alles (relatief) zo goedkoop is en waarom de gemiddelde supermarkt zo’n groot aanbod heeft.

De massaproductie van informatie, met de komst van de boekdrukkunst, leidde ons naar de massasamenleving. En naar alle formele en informele instituties en rolpatronen die deze massalogica ondersteunen.

Want, vergis je niet, de massasamenleving is een geïnternaliseerd construct. Onze normen en waarden zijn er mee uitgelijnd. Ieder van ons weet en pakt zijn rol als de context daar om vraagt. Wij zijn de massasamenleving, het zit in ons.

Uiteraard vond de socialisatie en daarmee de internalisatie van de massasamenleving niet van de ene dag op de andere plaats. Pas toen het zich tijdens de Industriële Revolutie vertaalde naar de standaardisatie van werken, leren en wonen, begon onze samenleving zich pas echt in te stellen op massacultuur. Toen kreeg het gedrukte woord echt impact in het dagelijks leven.

En nu zijn we getuige van de ontwikkeling van weer een nieuwe informatietechnologie: het geactiveerde woord.

De ontwikkeling van de computer en daarmee het geactiveerde woord – het woord dat geen mens meer nodig heeft om werk te verzetten – zal, zo is onze verwachting, leiden tot een nieuwe organisatorische logica en een nieuwe productielogica, en daarmee ook tot een nieuwe maatschappelijke ordening.

De vraag is wat die logica precies zal zijn en wanneer dit gaat gebeuren. De contouren hiervan zijn al enigszins zichtbaar. Ook zijn er al veel scenario’s hoe dit onze samenleving zou kunnen gaan veranderen.

Zie hieronder een van onze eigen schema’s.

Met de komst van digitale maakprocessen zullen al onze formele en informele instituties en rolpatronen, die nu nog zijn ingesteld op de logica van massaproductie, zich moeten aanpassen aan de organisatorische logica van de computer. We krijgen dan een verschuiving van een one size fits all-logica naar een if x then y-logica – oftewel een massamaatwerk-logica.

Dat massamaatwerk in het verlengde ligt van het geactiveerde woord is omdat het wordt gegenereerd door een Universele Machine, de naam die Turing gaf aan de digitale computer. Er zijn geen theoretische begrenzingen aan de hoeveelheid informatie die het kan verwerken.

Hierdoor kan de Universele Machine ook elke machine denkbaar simuleren, waaronder het menselijk brein, beredeneerde Turing. De huidige generatie AI, waaronder ChatGPT, is dan ook geïnspireerd op hoe wij denken dat onze hersenen werken.

Dus hoe meer informatie er beschikbaar is, hoe veelzijdiger en intelligenter je gereedschap, en hoe fijnmaziger de oplossingen kunnen zijn.

Denk aan een atomaire scanner in één van de vele handen van een spinachtige timmerrobot die zowel tegen muren op kan lopen als een ingebouwde toolkit heeft zoals bij een Zwitsers zakmes. Deze timmerbot bouwt zonder props en precies op maat een prachtige boekenkast in dat onhandige hoekje op je zolder.

Het hout en de houtverbindingen (metaal is voor losers) worden uiteraard met autonome lasers op het atoom precies op maat gesneden in de robotzagerij, vervolgens naar je huis toe gebracht via een zelfrijdend bestelbusje en door een knappe en beleefde humanoid sjouwdroid naar je zolder getorst.

Uiteraard komt het hout niet uit een echt bos, maar is het gekweekt in een volautomatisch, CO2 uit de lucht zuigend, cellulair vat, ergens in een AI-precisiefermentatie ‘woud’ langs de snelweg. Het hout is uiteraard – uiteraard! – op DNA-niveau zo ontworpen dat het aan al jouw vereisten voldoet. Het ondersteunt de ideale luchtvochtigheid op je zolder en is heel behulpzaam richting je allergieën-spectrum. Het verorbert de ‘slechte’ schimmels die op je zolder huizen. En met de voor jou gezonde schimmels, pollen en gisten gaat het een symbiotische relatie aan. Wel zo gezellig.

Welkom in de Digitale Samenleving, welkom in de droom.

Maar zover is het nog niet. Het is nog niet duidelijk wanneer het geactiveerde woord zich gaat vertalen naar een nieuwe maakrevolutie, a.k.a. de tweede Industriële Revolutie, a.k.a de Second Machine Age; a.k.a. de daadwerkelijke Digitale Revolutie.

De komst van kunstmatig intelligente robots is al vaak voorspeld. Maar echte belichaamde kunstmatig intelligentie, robots die autonoom hun weg weten te vinden in de echte wereld, is tot nu toe altijd een stap te ver geweest.

Belichaamde beweging in combinatie met real life informatieprocessing en intelligentie kost niet alleen ongelofelijk veel berekeningen per seconde, maar deze berekeningen zijn ook nog eens ongelofelijk complex en kosten dus ook ongelofelijk veel energie. En dit alles wordt stelselmatig onderschat. (Zie voor wat context het begrip Moravec’s paradox.)

Tot nu toe bestond digitalisering vooral uit het digitaal maken van oude bureaucratische logica’s. Denk aan al die apps op je desktop die niet meer dan digitale kopieën zijn van de oude gereedschapskist op je bureaublad.

Dit was het laaghangend fruit. Het veranderde niets aan de onderliggende organisatorische logica van de wereld. Of je nu op je typemachine tikt of in Microsoft Word, dat maakt niet uit. De bureaucratische logica wordt er niet minder om. Grote kans dat het Kafkaëske gevoel er zelfs door wordt aangedikt.

Pas als het geactiveerde woord zich gaat vertalen naar een nieuwe organisatorische logica, naar een tweede Industriële Revolutie, verandert dat hoe wij leren, werken, wonen en leven en zullen we pas echt in een Digitale Samenleving terechtkomen. Pas dan zullen de bites echt gaan bijten.

En denk bij zo’n tweede Industriële Revolutie dus aan een wereld met kunstmatig intelligente, volledig autonome waardeketens, bestaande uit AI-robotfabrieken waarin geen mens meer te vinden is, op een enkele cyborg na, autonome mobiliteit en allerhande drones, bots en humanoïde robotica die de puntjes op de i zetten.

Klinkt totaal futuristisch. Maar in deze droom wordt nu flink geïnvesteerd. Dit is waar men nu aan bouwt. En, als het lukt, dan zal dit ons het ware Digitale Tijdperk in loodsen, zoals de Industriële Revolutie ons de Moderne Tijd in loodste. Als je denkt dat het internet een game changer was (wat het ook is), maak dan je borst maar nat voor de digitale maakrevolutie.

Maar, nogmaals, hoe reëel is dit nu eigenlijk en op welke termijn?

Tussen de komst van de boekdrukkunst en de eerste Industriële Revolutie zat driehonderd jaar, om en nabij. Deze tijdspanne komt overeen met het tijdperk dat historici nu de Vroegmoderne Tijd noemen. Nu zag de eerste digitale computer halverwege de 20ste eeuw het licht. Moeten we nu weer driehonderd jaar wachten op de tweede Industriële Revolutie, op de daadwerkelijke Digitale Revolutie?

Dat is niet het idee, althans niet in Silicon Valley noch in China. En er zijn tekenen aan de wand dat het snel kan gaan. De voeten staan daar in ieder geval vol op het gaspedaal.

Net zoals de Industriële Revolutie begon met mobiliteit (stoomschepen en stoomtreinen), lijkt ook nu mobiliteit de eerste stap te zijn. We zijn hard op weg naar autonome robotica die in de echte wereld kunnen navigeren – belichaamde AI.

De ontwikkeling van zelfrijdende auto’s is, zoals jullie weten, al een tijdje gaande. Maar, zoals we begin dit jaar al schreven, de zaken lijken zich te versnellen. Deze versnelling wordt voortgedreven door de zichtbare vooruitgang in AI (denk LLM’s), de enorme groei van real world datasets en de groei van rekenkracht.

Aan het begin van dit jaar schreven we dat de zelfrijdende auto terug lijkt van nooit weggeweest. Werden zelfrijdende auto’s voor ChatGPT nog voor een belangrijk deel met de hand geprogrammeerd, nu rijden ze rond op basis van end-to-end machine learning. Dat betekent dat ze nooit meer terugvallen op met de hand geprogrammeerde regels. Met opzienbarende resultaten.

Zoals jullie ongetwijfeld weten werkt machine learning door patronen te herkennen in grote datasets.

ChatGPT kan ‘praten’ omdat het is getraind op een internet vol gebabbel. Maar het weet niets van de echte wereld. Het kan zeggen ‘het huis staat in brand’, maar heeft noch een beeld bij ‘huis’ noch bij ‘brand’. Het referentiekader van ChatGTP bestaat uit woorden – symbolen. Symbolen die los staan van zintuigelijke input zoals beeld, aanraking, geluid en geur.

Dat is nu aan het veranderen.

Bij een autonome auto bestaat de dataset niet alleen uit woorden van het internet, maar ook uit beelden, geluiden en ooit, mogelijkerwijs, uit geuren en texturen. Het rijdt immers rond, het interacteert met de fysieke wereld en alles wat zich daarin afspeelt – de mensen, de dieren, de spullen, het weer, etc.

En dan zou het snel kunnen gaan.

In de notitie schreven we over Wayve, een bedrijf uit Londen dat autonome auto’s niet alleen traint op het internet, maar ook op interactie met de ‘echte’ wereld. Hun auto’s lijken de drukke en rommelige straten van Londen niet alleen goed te kunnen navieren (wat al een behoorlijke prestatie is), maar ze kunnen je ook precies vertellen wat ze allemaal zien (‘die man daar met zijn rode korte broek die wacht voor het stoplicht’) en waarom ze doen wat ze doen.

De auto’s van Wayve kruisverwijzen de zee aan symbolen op het internet met ‘ervaringen’ in de fysieke werkelijkheid. Dat blijkt een game changer te zijn. En dat is nog maar het begin. Want deze auto’s zijn uiteraard beperkt tot de weg.

De datasets die deze auto’s verzamelen en de lessen die ze daaruit trekken kunnen weer input zijn voor een vloot drones, die de wereld vanuit de lucht observeren, of een vloot aan humanoid robots – robots met twee benen en twee armen – die op een meer gelijkwaardige wijze kunnen interacteren met mensen. En de datasets die zij verzamelen kunnen worden toegevoegd aan de bestaande data, waardoor AI-systemen steeds intelligenter worden en - you know it not - Artificial General Intelligence of zelfs Artificial Superintelligence in beeld komt.

Dit klinkt misschien vergezocht, maar dit is nu the name of the game. En de bedrijven die hier het beste voor gepositioneerd lijken, zijn die van Elon Musk. Hij heeft niet alleen de data van X /Twitter (woorden), maar ook de data van Tesla (fysieke leefomgeving), van SpaceX (de planeet) en van Neuralink (ons brein) tot zijn beschikking.

En hij is aan het bouwen aan een soort robot-industrieel-complex – een soort autonome economische zone.

Miljoenen Tesla’s wereldwijd sturen elke dag opnieuw onvoorstelbare hoeveelheden data naar de nieuwe supercomputerclusters die worden gebouwd bij elke Gigafactory. Maar denk ook aan de enorme datasets die de vele duizenden Starlink-satellieten verzamelen, zwevend in hun lage omloopbaan.

In hoeverre deze data legaal te combineren zijn weet ik niet, maar het is duidelijk waar Musk op inzet. Tesla is sinds kort ook geen bedrijf meer dat elektrische auto’s maakt, maar een werkplaats voor digitale autonomie, in ieder geval in het denken van Musk.

Als het je lukt om even voorbij de schreeuwerige Musk-fan boy-youtube titels te kijken dan is benedenstaande opname van de laatste Tesla shareholders-meeting een heel interessant doorkijkje in Musk’s visie voor de economie van morgen. Voor diegenen die hier geen zin of tijd in hebben – heads-up: alles wat Tesla doet wordt geframed binnen twee kaders: CO2-reductie en autonome robotica.

In navolging van Wayve is Tesla niet alleen overgestapt op end-to-end machine learning, het prioriteert de ontwikkeling van autonome robotica boven de ontwikkeling van nieuwe, goedkopere EV-modellen. Met de Chinese competitie op de hielen is dat een risicovolle strategie. Maar ze zetten vol in op Full Self Driving, a.k.a. de robottaxi. En Musk zet vol in op Optimus, de humanoid robot.

In bovenstaande opname zegt hij hierover:

I’m confident of the prediction that (in the near future) the ratio of humanoid robots to humans will be greater than 2 to 1. So 2 robots for 1 human, worldwide. And Tesla is going to be by far the leader in that.

Nu is Musk (en de tech-industrie) vaker te optimistisch. Op de korte termijn overschat hij de ontwikkelingen, maar op de middellande termijn kan je zeggen dat hij best dingen voor elkaar krijgt. In 20 jaar Tesla en SpaceX opbouwen is geen kleine prestatie. Wat overigens niet de woorden zijn van een fan boy. Rekening houden met zijn vermogen tot manifesteren lijkt me gewoon, op zijn minst, verstandig.

Zeker nu hij een ietwat fascistoïde afslag heeft genomen.

Musk is niet de enige met deze droom. Het leeft niet alleen in Silicon Valley, ook in China zitten vele bedrijven hem op de hielen. Maar goed, Musk is niet het punt van deze notitie.

Punt van deze notitie is om de correlatie tussen het gedrukte woord en de Industriële Revolutie uit te schrijven en vanuit die lens te kijken naar de opkomst van het geactiveerde woord en deze te koppelen aan de ‘echte’, nog in de steigers staande Digitale Revolutie. Een komende maakrevolutie die je dus meer moet zien in termen van fabricage en mobiliteit. Met als punt op de horizon het ontstaan van een soort autonome economische zones, een droom met grote gevolgen voor het financiele en sociale weefsel van onze samenleving.

Denk bijvoorbeeld aan de toekomst van geld. Geld is niets minder dan menselijke energie, dat wordt geborgd door vertrouwen. Met geld kan je mensen (en hun systemen) aan het werk zetten - niets meer en niets minder. Maar als robots het werk gaan doen dan zal geld zich, wellicht, vertalen van menselijke energie naar… elektrische energie? Beetje simplistisch scenario, wellicht, maar het zet je aan het denken… en dat is wat scenario’s moeten doen. (Wie doet het werk, wie krijgt het product en hoe reguleert zich dat?)

Mocht de Digitale Revolutie zich ontvouwen dat zal het - net zoals de Industriële Revolutie dat deed - leiden naar grote verschuivingen in al onze formele en informele instituties en rolpatronen. Verschuivingen die eerst onze levens eerst zullen ontwrichten en onthemen, voor ze deze opnieuw structuur zullen geven. We zullen erdoorheen moeten: Future Shock.

Je bent ergens waar je je rol niet kan pakken. Je waarden, normen en verwachtingen worden niet gedeeld. Dat is desoriënterend. Je voelt je alleen. Alles in je verzet zich, biedt weerstand tegen de onbekende mores. Maar je bent ook voorzichtig. Het voelt alsof je door een moeras loopt. Nergens is vaste grond. Dit is cultuurschok.

Ook tijdens transities ervaren velen cultuurschok – maar dan zonder dat ze naar een andere cultuur zijn gereisd. De andere cultuur, een toekomstige cultuur, is naar jou toe gekomen. Je voelt je opeens een vreemde in eigen land. Dit noemen we ook wel Future Shock. (Quote uit onze recente notitie De kolonie in onszelf)

Als we er op dit moment niet al doorheen aan het gaan zijn, want cultuur heeft zo het mysterieuze vermogen om voor te sorteren op dat wat komen gaat…

Of de huidige AI-hype hiertoe leidt, weten we niet. Misschien moeten we nog een paar AI-bubbels en -horden nemen voordat Optimus in je keuken de afwas staat te doen. Als het al zover komt. Maar, aan de andere kant, het kan opeens best snel gaan.

ChatGPT kan al autonoom praten en Wayve’s auto’s kunnen al autonoom door Londen rijden. Misschien (nog) niet foutloos, maar toch, het blijft indrukwekkend. Alsook onverwacht. Ik weet nog de eerste keer dat ik ChatGPT gebruikte… best een momentje.

Onverwachte technologische verschuivingen gebeuren, waardoor enig begrip van wat ze voortdrijft best handig is.

En, om deze notitie af te sluiten:

Met het scenario van een werkelijk digitaal maaklandschap in het vooruitzicht lijkt het ons cruciaal om de digitale sfeer te gaan reguleren als een openbaarheid. Ons voorstel voor een Universal Data Commons is, denken wij, nog steeds een relevant vertrekpunt om over de democratische basisregels van een digitale wereld na te denken.

De toekomst is van ons allemaal.

Liefs,

Christiaan

Goed nieuws.

Zoals jullie weten roepen we al jaren, tegen eenieder die ons wil aanhoren, dat de digitale sfeer niet langer moet worden gereguleerd als een markt maar als een openbaarheid. Welnu, het lijkt erop dat we hierin een bondgenoot hebben. En niet de minste.

De WRR (de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid) heeft twee weken geleden een rapport gepubliceerd getiteld ‘Aandacht voor media. Naar nieuwe waarborgen voor hun democratische functies.’ Je kan het hier downloaden. In dit rapport beschrijven ze de digitale sfeer als een ‘publieke ruimte’, a.k.a. openbaarheid.

Goed nieuws dus, denken wij. Hopelijk verschuift hierdoor het kader waarin wordt nagedacht over het Internet en alles en iedereen wat daaraan verbonden is. Deze week daarom een verkenning van de overeenkomsten en verschillen die ons, op eerste gezicht, opvielen met ons eigen denkraam. Deze notitie licht in lijn met onze vorige notitie: de toekomst van burgerschap.

Publieke Ruimte vs. Openbaarheid

Volgens de opstellers van het WRR-rapport moet je de media zien als ‘publieke ruimte’, een term die nauw verwant is aan ‘openbaarheid’. Dat is de term die wij hanteren. Openbaarheid is een directe vertaling van het begrip Öffentlichkeit van Jürgen Habermas, waar ook het WRR-rapport veel naar verwijst.

Maar, hoewel wij de term misschien wat letterlijker hebben overgenomen, zitten de opstellers van het WRR-rapport dichter op het denken van Habermas dan wij. Zijn denken was voor ons slechts één van de ingrediënten.

We hebben ook voor de term openbaarheid gekozen omdat Edwin, als getraind architect, bij publieke ruimte te veel moest denken aan de fysieke publieke ruimte. En bij ‘publiek domein’, een term die we in het begin ook weleens gebruikten, moesten we te denken aan creatief materiaal dat niet beschermd wordt door eigendomsrechten. Maar dat terzijde.

Volgens het rapport, en in lijn met het gedachtegoed van Habermas, kan je de democratische rol van de publieke ruimte in drie functies beschrijven:

1. De informatiefunctie voorziet burgers van informatie over wat zich in de samenleving afspeelt.

2. De controlefunctie stelt burgers en andere partijen in staat om geïnformeerd de macht te controleren.

3. De forumfunctie biedt burgers duiding en discussie.

Vervolgens concludeert het rapport, terecht, dat elk van deze functies onder druk staat door allerhande digitale ontwikkelingen, zoals mediaplatformen met reclame als verdienmodel. De hieruit voortkomende gedecentraliseerde aandachtseconomie ondermijnt zowel het verdienmodel als de legitimiteit van de journalistiek en versnippert het actualiteitsbeeld van gebruikers.

Deze conclusies zijn uiteraard niet nieuw. Wat wel nieuw is, is dat het WRR-rapport oproept tot nieuw te formuleren mediabeleid, dat alle beschikbare wet- en regelgeving moet aangrijpen om de bovenstaande democratische functies te beschermen. Volgens de WRR is overheidsinterventie zelfs noodzakelijk..

Op zich zijn we het hier helemaal mee eens. Ook zijn we blij dat de WRR de belangen van de democratie als normerend kader neerzet i.p.v. die van de markt (denk Silicon Valley) of die van de staat (denk China). Hier braken we immers nog een lans voor in onze vorige nieuwsbrief: De toekomst van burgerschap.

Toch loont het om ook de verschillen te benoemen met ons denken.

Het grootste verschil is, volgens mij, dat de WRR de publieke ruimte lijkt te zien als een platform waarop de relatie tussen burgers en staat zich vormt. Terwijl wij, aanvullend, de openbaarheid zien als de ruimte waarin gemeenschap wordt geproduceerd. Niet alleen een politieke gemeenschap, met de staat als middelpunt, maar ook een culturele gemeenschap, waar juist de relaties tussen burgers onderling belangrijk zijn.

In een openbaarheid ontstaat een gedeeld gevoel van behoren en lotsbestemming. In een gemedieerde openbaarheid (zoals online) gebeurt dit zelfs tussen mensen die elkaar niet persoonlijk kennen. Normen, waarden, mens- en wereldbeelden worden in een openbaarheid uitgelijnd. Zodoende ontstaan allerlei nieuwe instituties en rolpatronen en worden oudere herbevestigd of ontkracht.

Deze aanvulling is belangrijk omdat de democratie meer is dan een formeel machtssysteem van kiezers en gekozenen. Zo’n systeem kan alleen functioneren als het gebaseerd is op een democratische cultuur. Formele maatschappelijke instituties en rolpatronen worden ondersteund door ontelbare informele instituties en rolpatronen, die ons alledaagse gedrag en onze gezamenlijke waarden op elkaar afstemmen.

En deze cultuur wordt, grotendeels, geproduceerd in een openbaarheid. Een openbaarheid waarin het zwaartepunt nu dus verschuift van gedrukte media naar online media, die hele andere regels en logica’s volgen.

Dat de onlinesfeer functioneert als een plek waar niet alleen feitelijke informatie wordt gedeeld, maar ook een plek is waar normen, waarden en een gevoel van behoren worden geproduceerd, zien we terug in de sociale bewegingen (me too, stop the steal, BLM, etc) en ‘bergculturen’ die online opkomen en weer verwateren.

Bergculturen verwijzen naar plekken (van oudsher de bergen) waar mensen naartoe vluchten om te ontsnappen aan de ‘verstikkende’ norm. De culturen die daar ontstaan zijn vaak anti-norm. Ze spiegelen zich op een negatieve manier aan de cultuur in ‘de vallei’.

Het internet zit vol hoeken en gaten die functioneren als een openbaarheid voor de productie van dit soort anti-normerende cultuurtjes. Cultuurtjes die, zoals de onlangs overleden James C. Scott stelde, barbaric by design zijn. Bevolkt door mensen die zich bewust afkeren van de dominante norm, van de civilisatie. En die verwildering als een badge of honour omarmen. Met alle gevolgen van dien voor de democratische mainstream.

Of, om James C. Scott te quoten (uit zijn studie met de veelzeggende titel The Art of Not Being Governed: An Anarchist History of Upland Southeast Asia):

All identities, without exception, have been socially constructed: the Han, the Burman, the American, the Danish, all of them. (…) To the degree that the identity is stigmatized by the larger state or society, it is likely to become for many a resistant and defiant identity. Here invented identities combine with self-making of a heroic kind, in which such identifications become a badge of honor.

Het idee dat ‘alle identiteiten, zonder uitzondering, sociale constructen zijn’ is beroemd beschreven in de klassieker Imagined Communities, van Benedict Anderson. In dit boek beschrijft hij hoe nationale identiteiten in de 19de eeuw werden geconstrueerd door de opkomende krantenmedia.

Kortom, de openbaarheid is vooral een plek waar gemeenschap en behoren worden geproduceerd. In de 19de eeuw gebeurde dit door journalistieke waarheidsvinding en opinie. In de hedendaagse onlinesfeer wordt dit aangevuld door burgers die onderling converseren, publiceren en distribueren binnen de logica van de huidige aandachtseconomie. Met o.a. online bergcultuurtjes tot gevolg.

Deze online productie van anti-norm bergcultuurtjes is een signaal dat de productie van een gedeelde culture mainstream hapert. Als je de openbaarheid/publieke ruimte wil reguleren moet je hier rekenschap van geven. Je moet dus verder kijken dan online waarheidsvinding. Je moet ook kijken naar de online productie van gedeelde normen en waarden, de instituties en rolpatronen die deze borgen en het sociaal vertrouwen dat hieruit voortkomt.

Al is het alleen maar omdat journalistieke informatie zowel wordt geproduceerd, gedistribueerd als geduid door de lens van onze gevoelens, waarden en mens- en wereldbeelden.

Als je de democratie wil verdiepen en weerbaarder wil maken dat wil je, onzes inziens, dat in een openbaarheid een culturele humuslaag groeit van democratische basiswaarden, waarop subculturele verschillen voor een enigszins beheerste mate van epistemologische, esthetische, ideologische, mystieke, wetenschappelijke en technologische dynamiek zorgen. Met andere woorden: Het mag er best wild aan toe gaan, in de samenleving, maar liever niet genocidaal, om maar iets te noemen.

Uiteindelijk gaat het dus om sociaal en maatschappelijk vertrouwen. En dat is juist datgene wat wordt geproduceerd in een openbaarheid. Onze samenleving is immens complex en niemand heeft alle informatie op een rijtje. Je moet je dus kunnen verlaten op je gemeenschap en op haar instituties. Dit vertrouwen zit een laag dieper dan transparante waarheidsvinding, wat uiteraard ook heel belangrijk is.

Het zit in behoren. In gemeenschap. In een gedeelde cultuur. In weten dat je medeburgers het beste met je voor hebben, ook als je de dingen niet snapt of als ze fouten maken. Democratie is een cultuur van vertrouwen. Gebaseerd op de acceptatie dat je het met elkaar moet doen.

Het WRR-rapport is dus een goede stap voorwaarts, maar willen we van de digitale sfeer een echte veerkrachtige democratische openbaarheid maken, een motor van vertrouwen, dan moeten we de democratie niet alleen zien als formeel systeem, maar ook als een informele cultuur.

En als we dit doen dan opent zich ook een dieper transitiebeeld, namelijk die van een cultuur gebaseerd op het geschreven woord naar een cultuur gebaseerd op het geactiveerde woord. Onze instituties en rolpatronen moeten zich aanpassen aan een nieuwe informatielogica. Zodat een nieuw sociaal vertrouwen ontstaat. En, we hebben het al vaker gezegd, wij denken dat een gezonde digitale openbaarheid (het internet van morgen) hiervoor de sleutel is.

Het denkkader moet dus breder, dieper. Je denkkader informeert immers je design criteria die weer je maatregelen informeren. Een halfbakken begrip leidt doorgaans tot een halfbakken resultaat.

Wat zonde zou zijn.

De toekomst is van ons allemaal.

❤️

Christiaan

Twee weken geleden schreef ik een notitie over de standensamenleving. De notitie van deze week ligt enigszins in het verlengde daarvan. Het verkent het begrip en de ervaring van gemeenschap, behoren en burgerschap in de wereld van morgen.

De toekomst van burgerschap

Naast ‘de staat’ en ‘de markt’ vermoeden we dat de samenleving, ergens in de nabije toekomst, een derde regulerend kader zal gaan erkennen: ‘de openbaarheid’. In het regulerende drieluik dat dan ontstaat zal de staat autoriteit (of orde) reguleren, de markt nut en de openbaarheid gemeenschap.

Dit is uiteraard geen zekere voorspelling, maar het ligt voor de hand, denken wij. Het hangt in de lucht.

De noodzaak voor de openbaarheid als derde kader ligt in het verlengde van de twee grote verschuivingen die onze samenleving vandaag de dag vormgeven, namelijk:

1. De opkomst van een nieuw mens- en wereldbeeld, namelijk die van de Homo Romanticus;

2. De ontwikkeling van het geactiveerde woord, a.k.a. de Digitale Revolutie.

De openbaarheid is de ruimte waarin men op zo’n manier samenkomt dat waarden en normen worden uitgelijnd, zodat gemeenschap, vertrouwen en een gedeeld gevoel van behoren ontstaat.

Zoals de staat orde of autoriteit produceert, en de markt nut, produceert de openbaarheid een gedeeld gevoel van behoren, oftewel gemeenschap.

Dat sluit perfect aan bij de grote wens van de Homo Romanticus om samen te vallen met zichzelf en zijn sociale en natuurlijke omgeving. En het biedt een perfect kader om het internet (en daarmee de digitale samenleving) te reguleren.

Op dit moment is de Homo Romanticus verdwaald in filterbubbels, walled gardens en andere subculturele corridors van gelijkgestemden. Deze dynamiek wordt versterkt doordat het internet wordt gereguleerd als markt, in plaats van als openbaarheid. Het optuigen van een goed functionerende openbaarheid zou dit probleem kunnen oplossen, denken wij.

De transitie waar we ons vandaag in bevinden, wordt vooral gevoed door de zoektocht naar deze toekomstige openbaarheid. Zonder dat we ons hier overigens van bewust zijn. Openbaarheid is immers een nog relatief onbekend begrip.

We lijken wel te voelen dat er iets mist, maar wat dat precies is, dat weten we nog niet. Hoewel velen de beperking ervan voelen, denken de meesten van ons nog steeds in de dialectiek ‘staat’ versus ‘markt’.

‘Dit is aan de markt,’ zeggen ze dan. Of: ‘Nee, de staat moet ingrijpen.’ Verder komt men vaak niet.

Maar als je historisch-futuristisch uitzoomt, dan zie je de contouren van een derde regulerend kader opdoemen. Een kader dat al driehonderd jaar in aanbouw is. Waarin we niet worden aangesproken als onderdaan door een overheid, of als consument door een producent, maar als burger door onze gelijken, door onze medeburgers.

Hoe sneller we deze drieluik leren begrijpen, hoe sneller we een goed functionerende openbaarheid kunnen ontwerpen en optuigen, en hoe sneller we ons een weg kunnen banen naar een nieuw tijdperk (en uit deze tussentijd van verwarring en polarisatie).

Omdat de openbaarheid zowel de integriteit van het geactiveerde woord zal borgen als het mens- en wereldbeeld van de Homo Romanticus, zal het de ruimte geven voor de ontwikkeling van de instituties en rolpatronen van de Gewortelde Tijd (zoals wij de wereld in wording liefkozend noemen).

Dit WTM-drieluik moet overigens worden gelezen als een staffel, of een soort Maslow-piramide. Alle drie de culturen zullen in ons aanwezig blijven, alleen zal de dominantie verschuiven van de moderne cultuur naar de gewortelde cultuur, van nut naar behoren. Al naar gelang de context zullen we leren switchen tussen de verschillende waarden en rolpatronen.

Maar als de Gewortelde Tijd dominant wordt, zullen de instituties van de staat en de markt zich uiteraard moeten aanpassen aan de dan heersende logica van de openbaarheid.

We hebben hier regelmatig geschreven over mogelijke designcriteria van een gezonde openbaarheid en we speculeren graag over technologische vertalingen hiervan – zoals de Universal Data Commons die we vaak gebruiken in onze scenario’s.

Maar we hebben weinig geschreven over wat dit nu eigenlijk betekent voor de alledaagse ervaring van een samenleving waarin behoren de dominante culturele logica is. Een interessante lens op deze nu al verschuivende ervaring is het begrip burgerschap.

Op dit moment legt burgerschap vooral de formele relatie van de burger tot de staat en de markt vast. Niet de relatie van de burger tot zijn of haar medeburgers. Het zegt dus, juridisch gezien, alles over de staat en de markt, maar niets over de gemeenschap.

Staatsrechtelijk gezien betekent burgerschap dat je lid bent van een bevolking van een staat of andere overheid, zoals een gemeente, en legt het je rechten en plichten vast ten opzichte van die overheid. De relatie is dus die van individu versus staat.

Van oudsher wordt deze relatie vaak in transactionele termen uitgelegd en begrepen: wat kan de burger verwachten van de staat en vice versa. Ook wordt de burger door de staat vaak gezien als klant.

Zo vond ik dit schema op de Wikipedia-pagina van het lemma ‘burger’:

Het definieert burgerschap ten opzichte van de staat in vier rolpatronen: van klant, kiezer, ingezetene en inspreker. De eerste twee rolpatronen kanaliseren duidelijk de cultuur van de Homo Economicus en uit de laatste twee komt duidelijk de cultuur van de Homo Nobilis naar voren.

De formele definitie van burgerschap is dus die van democratisch onderdaan. Informeel wordt deze definitie sterk ingekleurd door de relatie staat-burger in transactionele markttermen te vatten.

Maar het zegt dus niets over ons gevoel van toebehoren, de ervaring van gemeenschap of over de meer horizontale relatie van burger tot medeburger.

De formele invulling van burgerschap stamt uit de 19de eeuw. Het is gebaseerd op de liberale en minst vergaande opvatting van burgerschap: als iemand een legaal ingezetene is en zich aan de wet houdt, dan is hij of zij burger. Zolang je je aan de wet houdt ben je vrij om te doen en laten wat je wil. De enige relatie die ertoe doet, is die van de burger tot de staat (en de wet).

In de loop van de 20ste eeuw kwam daar de meer informele notie van participatie bovenop. Participeren was mogelijk door hard te werken en naar vermogen een bijdrage te leveren aan de gemeenschappelijke welvaart. Hier stak de BV Nederland de kop op. Als iemand zich wilde beroepen op, zeg, sociale voorzieningen, dan moest diegene ook bereid zijn om te werken.

De laatste twintig jaar, met als aanjager het debat over migratie, wordt het begrip burgerschap steeds meer cultureel ingevuld. Legaal burger zijn is niet meer genoeg, net als werken voor je geld. Je moet nu betrokken zijn bij de Nederlandse samenleving. Je moet je met de Nederlandse cultuur identificeren en cultureel participeren. Dan pas is er sprake van echt burgerschap.

Nederland schuift dus langzaam op naar een soort communitaristische opvatting van burgerschap.

Deze opvatting komt aan de rechterzijde van de politiek tot uiting in de inburgeringscursus voor laagopgeleide migranten, van wie velen zich het liefst opsluiten in hun eigen stand. En aan de linkerkant in een hekel aan hoogopgeleide kennismigranten, die alleen maar willen produceren en consumeren en verder niets willen toevoegen aan de gemeenschap – behalve een losgeslagen woningmarkt.

Nu is hekel aan culturele buitenstaanders bijna per definitie verwerpelijk, maar in de tegenstellingen tussen migrantengroepen en de lokale bewoners zie je weer het WTM-drieluik opdoemen.

De laagopgeleide migranten beroepen zich op de Homo Nobilis-logica. Ze willen legaal ingezetene zijn van de staat, maar tegelijkertijd willen ze hun eigen cultuur behouden. Ze opteren dus voor een standenlogica die past bij Imperiale staten, zoals ik die twee weken geleden beschreef. Maar een democratische natiestaat is geen Imperium en de kiezer geen keizer, dus dat past slecht.

De kenniswerkers daarentegen beroepen zich op de culturele logica van de Homo Economicus. Ze willen legaal ingezetene zijn (al dan niet tijdelijk), veel geld verdienen en veel geld uitgeven. Ze willen de stad consumeren, in plaats van onderdeel te zijn van de democratische gemeenschap. Ze willen lid worden van de lokale sportvereniging, maar schrikken terug als ze horen dat er ook wordt verwacht dat ze bar- of bestuursdiensten moeten draaien.

De (hier behoorlijk gegeneraliseerde) attitudes van deze twee migrantengroepen zijn ook tekenend voor de twee informatieculturen: die van het gesproken woord voor de laagopgeleide migranten en die van het geschreven woord voor de migrerende professionals.

Steeds meer eist de samenleving een soort culturele eenheid. Mensen willen behoren. Ze willen zich geen vreemde voelen. Ze tolereren subculturen, maar geen parallelle culturen.

Deze gevoelens van ontheemding komen deels voort uit de grote transitie waarin we ons nu bevinden, maar ze zijn ook eigen aan de Homo Romanticus, het archetype dat niets liever wil dan samenvallen met zichzelf, met zijn of haar gemeenschap en, als het even kan, met de natuurlijke omgeving.

Hoewel de democratie zoals we die nu kennen op een formeel niveau al in de 19de eeuw gestalte kreeg, is het op cultureel niveau nog een piepjonge cultuur. Als we praten over democratie, dan hebben we het over een besluitvormingssysteem. Zelden praten we over democratie als gemeenschap. Als een systeem van behoren.

Dit zie je bijvoorbeeld terug in de manier waarop we de democratie hebben vormgeven: als een indirect systeem. Het zijn niet de burgers zelf die, bijvoorbeeld in directe burgerraden, de koers uitzetten. Burgers stemmen op professionele politici die onderling de koers moeten bepalen. Dit indirecte systeem werd gelegitimeerd door te stellen dat de burger nog niet in staat was om zich te buigen over allerlei complexe staatszaken.

Met de opkomst van de Homo Romanticus en het geactiveerde woord begint dit systeem echter te kraken. De indirecte politiek en de bureaucratische staat voelen te ver, te onpersoonlijk en, vooral, te zelfingenomen.

Onze cultuur wordt dus communitaristischer. Men lijkt een zekere mate van gemeenschappelijkheid te zoeken, een gedeeld gevoel van cultureel behoren en een gedeelde lotsbestemming. Deze verschuiving past in het bredere plaatje.

In de toekomst zal burgerschap, volgens ons, minder staan voor onze relatie tot de staat, en meer voor onze relatie tot elkaar. De horizontale en gelijkwaardige relatie tussen burgers onderling zal belangrijker worden, meer normbepalend, dan de verticale en ongelijkwaardige relatie tussen burger en staat.

We zullen we onze problemen en uitdagingen samen willen oppakken, met een actief en participerend burgerschap dus. Niet zeuren maar samen de handen uit de mouwen. (Net als de mythische dijkenbouwers van weleer, wiens gezamenlijke gezwoeg en gesjouw volgens sommige historici aan de basis stond voor de relatief platte en gelijkwaardige Hollandse samenleving.)

Maar dit kan alleen als er ook een daadwerkelijke gemeenschap is. Dat wil zeggen, mensen met op elkaar afgestemde waarden en normen en met een gelijkgestemd begrip van wat de feiten zijn, in een bepaalde context, en wat niet. En vooral dat laatste lijkt op dit moment te ontbreken.

Mensen die de Telegraaf lezen hebben immers een ander beeld van de actualiteit dan mensen die De Groene Amsterdammer lezen. Ook hebben diegenen die zich meer thuis voelen bij het gesproken woord een ander beeld van de actualiteit dan mensen die zich meer thuis voelen bij het geschreven woord.

Enter het geactiveerde woord. Door het geactiveerde woord is het mogelijk om mensen aan te spreken in de vorm die ze het beste snappen, zonder aan inhoud in te boeten. Maar het is dan wel noodzakelijk dat de reputatie, de integriteit en de interpretatie van het geactiveerde woord gewaarborgd worden.

En hier komt de noodzaak voor een gezonde openbaarheid om de hoek. En daarmee ook onze werkbare designcriteria voor de openbaarheid:

Een goed functionerende openbaarheid is een veilige, transparante en algemeen toegankelijke ruimte waar mensen op zo’n manier bij elkaar komen dat:

1. Mensen zowel zichzelf als anderen herkennen als vrije en gelijkwaardige burgers met zowel rechten en plichten;

2. Waarden en normen worden uitgelijnd zodat gemeenschap, vertrouwen en een gedeeld gevoel van behoren en lotsbestemming wordt geproduceerd;

3. Een open cultuur van waarheidsvinding en nieuwsgierigheid ontstaat waarin op een vrije, transparante en herleidbare manier informatie wordt gedeeld en geordend;

4. De technologische basis wordt gelegd voor nieuwe digitale instituties die de integriteit, de reputatie en de interpretatie van het geactiveerde woord kunnen borgen;

5. Legitimiteit wordt gegeven aan publieke besluitvorming en publieke uitvoering.

De ontwikkeling van de openbaarheid is, denken wij, de sluitsteen van de transitie naar een nieuw tijdperk. Een tijdperk waarin zowel een digitale logica als het mens- en wereldbeeld van de Homo Romanticus dominant zal zijn.

De openbaarheid zal basis leggen voor een wereld gebouwd rondom gemeenschap en voor de instituties en rolpatronen die daarbij horen. Het is de missing link, naast markt en staat.

De toekomst is van ons allemaal.

❤️

Christiaan

Deze week wilde ik een notitie schrijven over hoe de verkiezingen in de VS worden beïnvloed door de oude, taaie instituties en rolpatronen uit de koloniale tijd. Met name die rondom ras en afkomst. Maar het is daarnaast ook een soort essay geworden, met persoonlijke accenten. 

Mijn argumentatie is nog steeds gebaseerd op ons World Tree Model – het Lange Nu is nog steeds leidend – maar een kleine disclaimer is wellicht op zijn plaats: 

Mijn vader was Indisch, of Indo. Ik zie er Indisch uit en onze dochter ziet er Indisch uit – tenminste: als je weet hoe te kijken. Het Indische vervaagt. Langzaam ebt het weg, uit gelaatstrekken en uit de wereld. Hoewel ik de Indische cultuur en het dialect niet kan reproduceren, ben ik er wel vertrouwd mee. Onze dochter niet meer. Die zal misschien de Indische keuken een beetje meekrijgen. Als ik mijn best blijf doen. 👩🏽‍🍳🥥🔪

Deze notitie raakt daarom ook aan persoonlijke vragen en frustraties. Want hoe vaak heb ik wel niet moeten uitleggen wat Indisch is? Waar dat kleurtje vandaan komt? Mijn antwoorden op deze vragen waren vaak maar moeilijk te bevatten. ‘Maar, eh, je vader is dus Indonesisch?’ Zucht. Opnieuw. 

Mijn antwoorden vielen namelijk buiten referentiekaders. De kennis over wat een kolonie was, hoe de wereld daar was geordend, hoe de mensen er leefden, is klein. Niet door onwil bij mijn gesprekspartners, uit hun vragen blijkt immers nieuwsgierigheid. Het was hen alleen nooit geleerd, omdat de waarheid te pijnlijk was. En daar kwam  wel degelijk onwil bij kijken. 

Ook voor de Indische gemeenschap was de waarheid te pijnlijk. Ook zij zaten niet te wachten op wat stevige reflectie. Liever keken ze vooruit of wentelden zich in nostalgie. Dat kan ik begrijpen. Er waren immers betere dingen te doen. Overleven in dat vreemde ‘moederland’, om maar iets te noemen. 

De koloniën waren periferie. Ver en exotisch. Hoewel de metropool behoorlijk profiteerde van de kolonie, was het ook een hele andere wereld, gefundeerd op andere maatschappelijke logica’s. Logica’s die weer werden geborgd door instituties en rolpatronen die in onze hedendaagse West-Europese realiteit maar moeilijk voorstelbaar zijn, laat staan invoelbaar. 

Maar zo niet in de Verenigde Staten – om maar even een bruggetje te slaan.  

De VS zijn namelijk niet alleen voortgekomen uit een kolonie, in veel opzichten zijn ze dat nog steeds. Oude koloniale instituties en hun rolpatronen hebben nog steeds invloed op de hedendaagse sociale structuur en hoe het individu zijn of haar plek in de samenleving begrijpt. 

Voor Amerikanen is de koloniale samenleving geen historische abstractie. Het is, vaak zonder dat ze het beseffen, hun alledaagse werkelijkheid. En dit heeft zijn weerslag op de verkiezingen. 

Over Koloniale Rolpatronen

Over minder dan twee maanden gaan de Amerikanen naar de stembus. Ze mogen kiezen tussen een boze, veroordeelde, witte, mannelijke miljardair (en zijn techno-nostalgic sidekick) en een goedlachse, gekleurde, vrouwelijke voormalig aanklager (en haar everyman knuffelpaps running mate).

Met deze contrasten is het geen wonder dat, naast inflatie, de verkiezingen draaien om ‘ras’, gender, klasse en standen. En om migranten. Want als de vertrouwde institutionele rolpatronen aan het eroderen zijn, dan is de institutionele ‘ander’ – de niet-westerse migrant – een natuurlijke zondebok.

En dat institutionele rolpatronen aan het verschuiven zijn, daar is Kamala’s kandidatuur het symbool van. Net zoals Obama’s presidentschap dat was. De populariteit en prominentie van beide politici was een generatie eerder nog ondenkbaar. Het breekt met alle waarden en mores van de oude kolonie. 

Maar die oude wereld verdwijnt niet zomaar – niet zonder slag of stoot. Culturele verandering is altijd lastig en wekt weerstand op. Zoals we in de notitie van 13 juli al schreven: transitie is conflict. 

Het is dan ook niet zo vreemd dat Obama werd opgevolgd door Trump, die politiek naam maakte door publiekelijk aan te haken bij het birther-complot – het geloof dat Obama niet in de VS was geboren, waardoor hij nooit president had mogen worden.

De Birther-movement kwam voort uit de impliciete aanname dat iemand met het voorkomen en/of de afkomst van Obama nooit zijn toegewezen plek in de samenleving mag overstijgen. Het is een reflex van een koloniale standensamenleving, een oude set aan instituties en rolpatronen die aan het eroderen zijn, maar die nog altijd hun invloed uitoefenen.  

Nu hebben we al vaak geschreven over instituties en rolpatronen. Maar het kan geen kwaad om sommige begrippen even te herhalen. Ze zijn essentieel voor hoe we leven; toen, nu en in de toekomst.

Instituties bepalen de rol die het individu inneemt in een willekeurige sociale of maatschappelijke context, afgestemd op die van anderen. Zodoende bewaken ze onze normen en waarden en produceren ze sociaal en maatschappelijk vertrouwen. Mits we onze eigen en andermans rol accepteren. 

Als iemand zijn of haar rol niet meer aanvoelt of deze zelfs verwerpt, dan is dat verwarrend voor alle betrokkenen. Het raakt aan alles wat je als vanzelfsprekend beschouwt in de samenleving, aan alles wat tot dan toe normaal was, aan de impliciete waarden en normen die de rollen die we dagelijks spelen bestendigen. 

Het voelt dan ook gevaarlijk, als jij of iemand anders breekt met de rol die je toegewezen is. Het raakt aan het vertrouwen dat je voelt in de sociale orde. 

Denk bijvoorbeeld aan Rosa Parks. 

In 1955, in de staat Alabama, bepaalde het instituut ‘openbaar vervoer’ dat het Rosa’s rol was, als vrouw met donkere huidskleur, om achter in de bus te gaan zitten. De voorste rijen waren namelijk gereserveerd voor mensen met een witte huidskleur. En als het ‘witte gedeelte’ vol raakte, was het ook haar rol om op te staan en haar plek af te staan aan een witte medereiziger. 

Op 1 december 1955 weigerde ze deze rol nog langer te spelen. Toen het voor witten gereserveerde deel vol raakte weigerde Rosa haar plaats af te staan. Ze bleef zitten. 

En hoewel veel instituties en rolpatronen informeel zijn, was deze dat niet. De politie werd erbij gehaald en ze kreeg een boete. Een boete die ze weigerde te betalen, waarna ze werd berecht voor het verstoren van de openbare orde. 

Los van de morele dimensie was het voor iedereen in die bus zonder twijfel een verwarrende en emotionele situatie. Door die ene rol niet langer te vervullen, daagde ze een groot bouwwerk aan sociale en maatschappelijke instituties uit – en daarmee een bouwwerk aan waarden. Door haar daad ontstond er een scheur in het oude sociale weefsel. 

Het werd niet voor niets wereldnieuws. Het moet grote moed en een krachtig zelfbewustzijn hebben gevergd om te doen wat Rosa deed. 

Als lid van een gemeenschap hebben we honderden instituties en rolpatronen geïnternaliseerd. Ze zijn veelal impliciet en we respecteren ze zonder erbij na te denken. Als je hier bewust mee breekt, moet je niet alleen met de verwarring en verontwaardiging van je omgeving dealen – voordat je het doet moet je eerst over allerlei barrières in jezelf heen stappen.

Dat wil niet zeggen dat de reacties van de omgeving niet snel en meedogenloos waren. Instituties worden vaak zowel formeel als informeel bekrachtigd. Zowel Rosa als haar man werd ontslagen, ze kregen dreigementen van hun witte stadsgenoten en ze waren bang voor de Ku Klux Klan – de informele, geïnstitutionaliseerde handhaver van de koloniale standenmaatschappij. 

Of het nu om die van natiestaten of vriendengroepen gaat, om geschreven of ongeschreven instituties en rolpatronen, je schendt ze op eigen risico. Uitsluiting is niet ongewoon. En erger komt ook voor, denk aan eerwraak. 

Iedere cultuur of subcultuur kent zijn eigen institutionele logica’s. Terechtkomen in een logica die je niet kent, met rolpatronen die je niet begrijpt, kan verwarrend zijn. En, hoewel zeldzaam, ook potentieel gevaarlijk. Als de verwarring enige tijd aanhoudt noemen we dit cultuurschok. 

Je bent ergens waar je je rol niet kan pakken. Je waarden, normen en verwachtingen worden niet gedeeld. Dat is desoriënterend. Je voelt je alleen. Alles in je verzet zich, biedt weerstand tegen de onbekende mores. Maar je bent ook voorzichtig. Het voelt alsof je door een moeras loopt. Nergens is vaste grond. 

Ook tijdens transities ervaren velen cultuurschok – maar dan zonder dat ze naar een andere cultuur zijn gereisd. De andere cultuur, een toekomstige cultuur, is naar jou toe gekomen. Je voelt je opeens een vreemde in eigen land. Dit noemen we ook wel Future Shock. Het is een conditie waar een groot deel van de VS last van lijkt te hebben, nu een vrouw van kleur opeens kans maakt om president te worden. 

Want hoewel alle formele instituties van de koloniale standensamenleving zijn afgeschaft – niemand is nog langer wettelijk verplicht om achter in de bus te gaan zitten – zijn vele informele oude rolpatronen nog steeds invoelbaar. Het zijn de echo’s van de oude koloniale logica. 

Maar wat is dan precies die koloniale logica?

De institutionele logica van een kolonie was anders dan die van het moederland, in ieder geval in de Nederlandse en Britse context. 

Terwijl Europa in de 19^de eeuw de transitie maakte naar moderne instituties en moderne rolpatronen, waarbij grote delen van het Europese continent langzaam afscheid namen van de oudere feodale en imperiale logica’s, werden deze oude feodale logica’s juist de norm in de koloniën. 

De koloniën waren institutioneel hybride. Voor de Europese elite golden onderling moderne regels en rolpatronen. Maar tussen deze Europese elite en de rest golden feodale en imperiale logica’s. Alsook tussen de vele verschillende culturen en groepen onderling. De elite bestond uit burgers, de rest uit onderdanen – vaak in een gelaagd standensysteem waarin ook de lokale patronagestructuren waren opgenomen. 

Er waren hiervoor vele redenen, maar de bottom-line was verdeel-en-heers. Hoe behoud je met een kleine Europese elitegroep de macht over een grote verscheidenheid aan bevolkingsgroepen in gebieden die vele, vele malen groter waren dan het moederland? 

Zo waren er bijvoorbeeld in Nederlands-Indië in 1903 maar 60.000 mensen geregistreerd als Europeaan. En dat op een bevolking van vele tientallen miljoenen in een gebied dat ongeveer even groot was als Europa. Deze 60.000 mensen waren overigens inclusief de Euraziatische bevolkingsgroep, de zogenaamde Indische Nederlanders, oftewel Indo’s. 

Het bestuurlijke antwoord hierop was de introductie van een standensamenleving, een feodale logica die in Zuid-Afrika officieel bekend stond als Apartheid. Wat een goed woord is voor wat het beschrijft. 

Een feodale standensamenleving draait namelijk om hokjesdenken, om het creëren van aparte groepen mensen. Dit gebeurde door die groepen eigen wijken toe te wijzen en ze vastgelegde eigenschappen toe te kennen. Alles om ze zoveel mogelijk van elkaar te onderscheiden.  

Dit ondersteunt uiteraard de verdeel-en-heerslogica van de kolonisator. Maar om de culturele en sociale impact van zo’n systeem goed te begrijpen is het handig om te weten waarop het is gebouwd. 

De diepere culturele logica van een feodaal systeem is namelijk de informatielogica van het gesproken woord. 

In de Europese Middeleeuwen, voor de komst van de boekdrukkunst, konden maar heel weinig mensen lezen en schrijven. Het gesproken woord was de dominante informatietechnologie. Dit betekende dat men elkaar in levenden lijve moest ontmoeten om informatie uit te wisselen en vertrouwen op te bouwen, zodat de informatie ook op waarde kon worden geschat. 

In de Middeleeuwen was alles dus heel persoonlijk, alles draaide om persoonlijke banden. Daar rustte al het sociale vertrouwen op. Institutioneel vertaalde dit zich naar een nadruk op persoonlijke geloften van trouw, eer en reputatie, bloedbanden, stambomen en, in het verlengde hiervan, iemands persoonlijke eigenschappen. (Niet ongelijk het stamboek van een paard, eigenlijk.) Deze nadruk op persoonlijke eigenschappen was des te belangrijk omdat men elkaar op hun woord moest kunnen vertrouwen. 

Men zocht naar morele kracht in elkaar. Een man een man, een woord een woord. Dit moest blijken uit iemands waarachtigheid, openhartigheid, trouw, standvastigheid, barmhartigheid, vroomheid en moed. Persoonlijke eigenschappen waren indertijd geen triviale zaken. 

Deze nadruk op persoonlijke eigenschappen werd via verwantschap doorgetrokken naar hele groepen en gemeenschappen. Associatie door bloed. 

Hierdoor ontstonden standen; gesloten groepen met geassocieerde eigenschappen, vastgelegde sociale statussen en bijbehorende rechten en plichten. Je werd hierin geboren, je trouwde hierbinnen en je voedde je kinderen hierbinnen op.  

Voor een geromantiseerde en uitvergrote versie van deze standenlogica, lees Lord of the Rings. In LOTR is de wereld verdeeld in verschillende rassen met ieder hun eigen vaste eigenschappen. Je hebt er gierige dwergen, domme trollen, boze orken, nobele elven, kleinburgerlijke hobbits en ‘gewone’ mensen. Deze rassen zijn uiteraard weer onderverdeeld in allerlei subcategorieën, van nobel naar gedegenereerd, al naar gelang hun genetische achtergrond. 

In LOTR waant Aragorn, de leider van het Westen, waar de nobelste der mensen toeven, zich zwak omdat hij afstamt van ene Isildur – een verre, verre voorouder. Isildur was degene met wie de ellende zo’n drieduizend jaar eerder was begonnen. ‘The same blood flows through my veins,’ verzucht hij, in de verfilming van Peter Jackson.

Overigens draait het verhaal om een nog veel grotere genetische spanningsboog. Een familiecirkel die aan het eind afgesloten wordt als Aragorn trouwt met de she-elf Arwen, zijn antieke nicht, zo’n 2700 jaar zijn oudere. 

Eind goed al goed. 

LOTR is uiteraard een romantische uitvergroting van de standensamenleving. Maar het is niet voor niets dat Lord of the Rings zo populair is in Amerikaanse alt-rechtse kringen. De nadruk op eigenschappen en afkomst is namelijk heel belangrijk in de VS. 

De koloniale standenmaatschappij is overigens geen Europese uitvinding. Het is inherent aan Imperia, waar een kleine politieke elite een grote diversiteit aan onderworpen volken moest beheersen. Dat gebeurde door ze in hokjes te stoppen, figuurlijk, maar vaak ook letterlijk. 

Denk bijvoorbeeld aan het Ottomaanse Rijk. Zo hebben steden als Jeruzalem, Damascus en Beiroet nog steeds oude standenkwartieren, zoals Armeense, christelijke en joodse wijken. Het waren getto’s. Inwoners mochten grotendeels leven volgens hun eigen interne wetten en mores, maar ze moesten zich ook houden aan de Imperiale wetgeving, waarvan de belangrijkste waren: respecteer te allen tijde de keizer/sultan/tsaar, zijn vertegenwoordigers en zijn symbolen; betaal belasting en; maak geen amok. 

Drie simpele wetten. Maar als je ze overtrad, stond het imperiale leger op de stoep. En dan werd de hele gemeenschap gestraft. In Nederlands-Indië, de Britse Raj of Frans-Afrika was het niet heel anders. Simpel en doeltreffend. 

Maar ook in het Middeleeuwse Europa, dat cultureel en religieus veel minder divers was dan het Nabije-Oosten, gold deze apartheidslogica. Het Vierde Lateraans Concilie (1215) van de Rooms-Katholieke Kerk legde bijvoorbeeld vast dat mensen met het joodse of mohammedaanse geloof een uiterlijk kenmerk van hun geloof moesten dragen. Denk aan de Middeleeuwse Jodenhoed, een voorloper van de Jodenster. En als dit werd nagelaten, dan stond de Inquisitie voor de deur. 

En in Nederlands-Indië werden mensen met een Chinees-Indonesische afkomst niet alleen geacht om in een Chinese wijk te wonen. Ze moesten ook Chinees eten en zich Chinees kleden, of hoe men toen dacht dat men in China at en zich kleedde. De eeuwenlange culturele assimilatie met de lokale bevolking moest ongedaan worden gemaakt. Ze moesten zichtbare eigen eigenschappen vertonen. 

De Chinees-Indonesische bevolking, waarvan velen een niet-Europese middenstandsrol of zelfs de rol van industrieel vervulden, werd op deze manier gescheiden van de lokale bevolking. Voor bescherming was men hierdoor afhankelijk geworden van het koloniale bewind. 

In Suriname, de Cariben en in andere gebieden met (post-)koloniale migratie kwam het hokjesdenken ook van binnenuit. Toen na de afschaffing van de slavernij veel Chinezen, Indiërs en Javanen werden geïmporteerd als contractarbeiders, klampten zij zich uit pure ontheemding vast aan allerlei culturele markers van hun land van afkomst. Ook hokten ze samen in wijken, op eigen scholen, verenigingen, etc. 

Deze dynamiek zie je ook bij de postkoloniale arbeidsmigratie na de Tweede Wereldoorlog. Zowel bij laaggeschoolde arbeiders die naar het Westen migreren, als bij Westerse expats – die het liefst samenklonteren in gated communities, met eigen civiele voorzieningen en aparte corridors voor inheems personeel.

Op deze manier ontstaat dus vanzelf een etnische verzuiling of standensamenleving. Tot genoegen van de kolonisator. Door de interne verdeeldheid hoefde men zich minder zorgen te maken om een massale volksopstand. De groepen onderling ontwikkelden al snel een uitgebreide catalogus aan vooroordelen en statuscriteria. 

En de groepen zagen er uiteraard allemaal iets anders uit, qua voorkomen. Ook als iedereen een uniform droeg, kon men direct zien of iemand een Chinese, Javaanse, Indiase, Creoolse of Europese migratieachtergrond had. Ook dat vond de kolonisator uiteraard verre van erg. De hokjes waren van de huid af te lezen. 

Dat is de tragiek van de kolonie. Dat is wat een koloniale standensamenleving met je doet, je plaatst alles en iedereen in hokjes. Die hokjes zijn gevuld met racisme, vooroordelen en statuscriteria. De gemeenste erfenis van het kolonialisme is het geïnternaliseerde racisme van de (post-)koloniale bevolkingsgroepen. Met onderaan de ladder diegenen die afstammen van tot slaafgemaakten. En bovenaan de Europeaan. 

Het doet me pijn om het te zeggen, maar ik ken weinig groepen die zo openlijk racistisch zijn als de oudere generatie Indo’s. Ze droegen de koloniale standen in zichzelf mee. Ze waren trots op hun Europese status, hoewel ze vanwege hun vaak (maar niet altijd) gekleurde uiterlijk daar een lagere rang hadden. Ze leden, zoals een vriend van mij het laatst scherp formuleerde, aan een collectief Stockholmsyndroom. 

Deels zag je dit ook bij mensen als Anil Ramdas, mijn voormalige directeur in De Balie. Samen met Reimer van Tuinen werkte ik als programmamaker Media. Ik bewonderde Anil. En mocht hem graag. Hij was eigenlijk de mentor voor wie ik indertijd nog te jong was. Ik mis hem ook, op een bepaalde manier. Ik zou graag, met mijn kennis van nu, met hem van gedachten willen kunnen wisselen. In 2012 benam hij zichzelf van het leven.  

Anil had een Surinaams-hindoestaanse achtergrond en ik lees as we speak zijn biografie, getiteld In wat voor land leef ik eigenlijk?, geschreven door Karin Amatmoekrim. Hoewel ik ’m nog niet uit heb, is het een herkenbaar portret. Ik lees Anils geërfde koloniale gevoeligheid voor status- en hokjesdenken erin terug. 

Alsook zijn bewondering voor de Europese cultuur – de universaliteit ervan. Dit was in veel opzichten een ontsnapping aan zijn eigen hokjesdenken – in ieder geval, dat is mijn eigen vermoeden, maar misschien wordt dit verderop in het boek wel bevestigd door Amatmoekrim. Voor hem was het universalisme de hoogste tree op de beschavingsladder. Weg van dat benauwde standengedoe. 

Groot was dan ook zijn consternatie toen de Moderne belofte van zijn voetstuk viel, met Pim Fortuin en met Wilders – met de opkomst van racistisch populisme. Want daar was het weer, dat hokjesdenken. 

Gek genoeg is het rechtspopulisme zowel een aanklacht tegen de standensamenleving als een pleidooi voor – met een nadruk op dat laatste. Het pleit immers tegen migrantenkwartieren, vol met mensen met afwijkende culturele signifiers, zoals hoofddoekjes. ‘Ik ben niet tegen moslims, maar tegen de ondemocratische islam,’ zei Wilders nog tijdens het openingsdebat van Schoofs team. 

Tegelijkertijd is het een nogal openlijke bevestiging van de standenlogica. Ook als moslims zich in alles aanpassen aan de lokale mores, moeten ze zich toch aan hun plek houden. Toen Ahmed Marcouch burgemeester werd van Arnhem, was dit geen symbool van geslaagde integratie, maar van culturele vervuiling.  

Fascisme, in al zijn variaties, kan ook begrepen worden als een soort standen-revanchisme. Het is de wereld ordenen in aparte groepen met aangeboren eigenschappen, deze tegen een of andere morele meetlat houden, waarbij je er voor zorgt dat je eigen groep bovenaan staat, en vervolgens van iedereen eisen dat hun groepsaffiliatie heel herkenbaar is. 

Zowel Wilders als Baudet heeft, naar het schijnt, Indische wortels. Mochten deze wortels hun politieke denkbeelden hebben beïnvloed, dan zou me dat niet verbazen. (NB: Los van al deze ingewikkelde zaken, voel ik ook grote affiniteit met mijn Indische erfenis – just saying.) 

Een standensamenleving belooft een duidelijke en statische ordening. Dat is extra aantrekkelijk in perioden van transitie, als de oude instituties en rolpatronen vervagen en alles verwarrend en complex aandoet. Het is daarom ook geen wonder dat sommigen worden verleid door fascistoïde ideeën. Hoewel ik niet het idee heb dat de meeste kiezers van Wilders er zo in zitten. 

De meeste Nederlanders hebben weinig tot geen koloniale erfenis en hebben, in tegenstelling tot de Duitsers in de jaren dertig, ook weinig herinneringen aan een standensamenleving. Voor de meesten zijn de Moderne rolpatronen maatgevend. 

Maar dit is niet per se het geval in de VS. De VS waren namelijk een kolonie. En, in veel aspecten, is het dat nog steeds. Van de vele geformaliseerde, autonome indianenreservaten tot het praten in termen van ras – de standensamenleving is nog zeer aanwezig in de Amerikaanse cultuur.

De koloniale standensamenleving vertaalt zich naar veel aspecten van de Amerikaanse cultuur, maar hier zijn een aantal voorbeelden:

Politiek gezien wordt het Amerikaanse systeem ook wel beschreven als een Imperial Presidency, een vorm van uitvoerende macht waarbij de president niet alleen veel macht naar zich toetrekt, maar zich ook omringt met Imperiale symboliek die is geïnspireerd op die van het Romeinse Rijk. De macht van de president is het afgelopen jaar opnieuw verruimd, toen de conservatieve Supreme Court bepaalde dat de president immuun is voor vervolging voor zaken die hij of zij heeft gedaan tijdens de uitoefening van zijn ambt. 

Een Amerikaanse president moet ook beschikken over bovennatuurlijke persoonlijke eigenschappen, leiderschapskwaliteiten waarmee hij – of straks toch een zij? – eigenhandig de mondiale orde op de knieën kan dwingen. Natuurlijk leiderschap is ook een belangrijk onderdeel van de Amerikaanse cultuur.  

Biologisch gezien is er geen enkele argumentatie voor het concept ‘ras’. Ook is het geen zinnig systeem om etnische markers zoals voertaal en gewoonten in kaart te brengen. Toch hanteren de federale overheid en de United States census nog steeds vijf verschillende raciale categorieën: White, Black, Native American/Alaska Native, Asian en Native Hawaiian/Other Pacific Islander. 

Het is een restant van de oude standensamenleving, waarin bloedbanden (denk aan Aragorns lament) een grote rol spelen. Tot 1967 gold b.v. de one-drop rule, die bepaalde dat iemand met maar een enkele druppel ‘zwart’ bloed als zwart moest worden gecategoriseerd. Deze regel was ingevoerd om ervoor te zorgen dat zwarte mensen beschikbaar bleven als arbeidskrachten in de landbouw. Ook waren er de Indian Blood Laws, die het indiaans-zijn op een of andere manier juridisch vastlegden. 

Dit alles zorgt er nog steeds voor dat mensen zich heel bewust zijn van hun ‘ras’. Het is ook niet gek dat sommige gemeenschappen lobbyen om als apart ras te worden opgenomen in de census en in de Federale nomenclatuur – zoals gemeenschappen in de VS die hun afkomst terugvoeren naar het Midden-Oosten of Noord-Afrika. Die lobbyen om een eigen hokje. En waarschijnlijk gaat dat ook gebeuren. Grote kans dat ze hun eigen stand krijgen. 

In dit licht moet ook de Amerikaanse obsessie worden gezien om te pas en te onpas hun afkomst te vermelden, wat ook blijkt uit dit soort passages op de wiki’s van bekende Amerikanen:

Keanu Reeves was born in Beirut, Lebanon, on September 2, 1964, the son of Patricia and Samuel Nowlin Reeves Jr. His mother is English, originating from Essex. His American father is from Hawaii, and is of Native Hawaiian, Chinese, English, and Portuguese descent. Reeves' paternal grandmother is of Hawaiian and Chinese descent.

De multiculturele afkomst van Reeves is overigens niet representatief. Het standensysteem limiteert namelijk de vrijheid van het individu om te trouwen met wie je wilt. Het is immers je rol om te trouwen binnen de groep. Zogenaamde biracial marriages zijn er ook relatief zeldzaam. Hoewel gelukkig steeds minder. De groep mensen die zichzelf als biracial ziet, groeit en wordt steeds zichtbaarder, denk bijvoorbeeld aan mensen zoals Obama, Zendaya en de familie Kardashian. En uiteraard Kamala Harris, die niet alleen van gemengde afkomst is, maar zelf ook een gemend huwelijk heeft. 

Hoewel veel Amerikanen biracial maar moeilijk vinden, kondigde de Amerikaanse biracial romanschrijver Danzy Senna de aankomst van The Mulatto Millennium aan. In het gelijknamige essay uit 1998 schreef ze:

Strange to wake up and realize you’re in style. That’s what happened to me just the other morning. It was the first day of the new millennium, and I woke to find that mulattos had taken over. They were everywhere. Playing golf, running the airwaves, opening restaurants, modeling clothes, starring in musicals with names like Show Me the Miscegenation! The radio played a steady stream of Lenny Kravitz, Sade, and Mariah Carey. I thought I’d died and gone to Berkeley. But then I realized that, according to the racial zodiac, 2000 is the official Year of the Mulatto. Pure breeds (at least black ones) are out; hybridity is in. America loves us in all of our half-caste glory. The president announced on Friday that beige will be the official color of the millennium.

Maar zover is het nog niet. Biracial blijft een moeilijk concept voor mensen die gewend zijn om in hokjes te denken. 

Het was een interessant moment toen Trump in een panelgesprek bij de National Association of Black Journalists suggereerde dat Kamala Harris de kiezer had misleid over haar ‘blackness’:

I didn’t know she was Black until a number of years ago when she happened to turn Black and now she wants to be known as Black. So, I don’t know, is she Indian or is she Black?

Nu is het hele concept van de National Association of Black Journalists uiteraard een bevestiging van de oude standen, maar Trumps opmerking laat – naast lompheid – ook een diepere complexiteit zien. 

Want dat wat je ‘zwart’ maakt in Amerikaanse ogen, is deels de geïnternaliseerde erfenis van de slavernij, die je op vele ingewikkelde en tegenstrijdige manieren een plek geeft in de standensamenleving. Als je bent opgevoed door een Indiase moeder, zoals Kamala, dan mis je wellicht die doorgegeven internalisatie. Je laat je handelen er wellicht minder door beperken. 

Hetzelfde geldt voor Obama, die is opgevoed door zijn ‘witte’ moeder en zijn ‘witte’ grootouders. Obama’s huidskleur is misschien donker, maar hij is niet met een ‘zwart’ standsbewustzijn opgevoed. Sowieso komt zijn vader uit Kenia en is dus ook geen onderdeel van de Amerikaanse standensamenleving.

Uit Trumps opmerking klinkt ook het idee door dat je pas zwart bent als je van binnen de erfenis meetorst van de tot slaafgemaakten en de segregatie. Hij zegt eigenlijk: ‘Ze hoort niet bij jullie, want jullie hebben een andere geschiedenis en een ander standsbewustzijn geïnternaliseerd dan zij. En dus hoeven jullie niet op haar te stemmen.’

En toen dat argument werd verworpen – op welke gronden bleef onduidelijk – viel hij vervolgens weer terug op zijn normale racistische retoriek. Want een deel van de mensen die op hem stemmen, vindt de eroderende instituties van de standensamenleving maar verwarrend. Mensen weten niet meer waar ze staan, wat hun plek is in de sociale hiërarchie. 

Dat zorgt voor een diep gevoel van ontheemding, die extra wordt gevoed doordat de Moderne instituties plaatsmaken voor nieuwe instituties, instituties die passen bij weer een nieuwe informatielogica, die van het geactiveerde woord – a.k.a. de Digitale Revolutie. 

Drie institutionele logica’s vechten in de VS dus om dominantie. Een goed recept voor Future Shock – voor nostalgie en conflict. 

Verweven met de veranderende standenlogica van ras en afkomst zijn de veranderende opvattingen over gender, die ook een grote rol spelen in de Amerikaanse verkiezingen. Zo roept J.D. Vance, Trumps running mate, op tot een terugkeer naar traditionele genderrollen, met de vrouw die voor de kinderen zorgt en er vooral veel baart. 

Een van de grootste hobbels die Kamala moet nemen is dat ze moet bewijzen dat ook vrouwen over de juiste persoonlijke eigenschappen beschikken om het imperiale presidentschap op zich te nemen. 

Ondanks haar cv lijken veel mensen niet overtuigd te zijn van haar leiderschapskwaliteiten. Volgens haar staf is dat omdat Amerikanen het rolpatroon van leiderschap, en de eigenschappen die daarbij horen, nog niet associeert met een vrouw. 

Kamala is van kleur en een vrouw, en begint de wedstrijd, institutioneel gezien, dus met een 2-0 achterstand. Dat is vooral verwarrend voor witte mannen. Een paar maanden geleden verwoordde de komiek Jerry Seinfeld de verwarring die velen voelen als volgt:

There’s another element there that I think is the key element, and that is an agreed-upon hierarchy, which I think is absolutely vaporized in today’s moment. And I think that is why people lean on the horn and drive in the crazy way that they drive, because we have no sense of hierarchy. And as humans, we don’t really feel comfortable like that.

Met andere woorden, vroeger waren er eenduidige instituties en rolpatronen, nu niet meer. En dat maakt mensen gek. 

I really thought, when I was in that era, again, it was JFK, it was Muhammad Ali, it was Sean Connery, Howard Cosell, you can go all the way down there. That’s a real man. I want to be like that some day. I never really grew up as one off course. Being a comedian is a childish pursuit. But I miss dominant masculinity. Yeah, I get the toxic, but still, I like a real man.

We leven in turbulente tijden, tijden van collectieve Future Shock waarin weinigen nog snappen waar ze precies staan. Waarin oude instituties en rolpatronen uit elkaar vallen, maar nieuwe nog niet zijn uitgekristalliseerd. En de verkiezingen in de V.S. zijn een krachtig vergrootglas op dat proces. 

Als een laatste voorbeeld wil ik jullie wijzen op de ophef in Republikeinse kringen over de manier waarop Harris praat. Haar tongval is een politiek issue. Niet gek, want hoe je praat verraad je stand en status. Volgens Republikeinen praat ze, uit electorale redenen, met een Southern accent. Deze columnist wijst er echter op dat ze Black English spreekt. 

Standen lijden vaker dan niet tot interne dialecten en accenten. Welke gepaard weer gaan met vele sociale codes, associaties en markers. Waar je als politicus vervolgens weer gebruik van kan maken. 

Zo is er dus ook een Indisch dialect. Of was; want het is op sterven na dood. Slechts weinigen spreken het nog. Ik vind het af en toe wel jammer dat ik veel aspecten van het Indische cultuurgoed niet kan doorgeven aan mijn dochter. Tegelijkertijd realiseer ik me dat dat voor haar zowel een verarming als een verrijking is. De erfenis van institutionele meer- en/of minderwaardigheid gun je immers niemand. 

De toekomst is van ons allemaal. 

Christiaan

Dag iedereen, we zijn weer in de lucht. ✨

Voor de zomer moesten we een korte pauze inlassen met de nieuwsbrief, i.v.m. drukte op de studio. 

Hoewel de drukte nog niet is weggeëbd, pakken we ons wekelijkse ritme toch weer op om de simpele reden dat we het missen. We missen het uitschrijven van onze gedachten. En we missen jullie. Hopelijk hebben jullie ons ook een beetje gemist.

Volgende week kunnen jullie weer een wat uitgebreidere onderzoeksnotitie verwachten, voor nu willen we jullie vooral even op de hoogte stellen van twee evenementen die wellicht de moeite waard zijn en waar Edwin een steentje aan bijdraagt: het Rooftop Symposium, 13 september in Amsterdam, en Feit en fictie van speculative design, de avond ervoor op 12 september in Arnhem.

Rooftop Symposium

Vrijdag 13 september open ik naast Dirk van Peijpe van de Urbanisten het Rooftop Symposium van Rooftop Revolution. Ik zal aan de hand van verhalen en beelden uit onze aanstaande toekomstgids over Amsterdam in 02091 laten zien hoe het daklandschap er in de toekomst uit zou kunnen zien.

Dirk van Peijpe zal vertellen over de Nederlandse Highline, het Hofbogenpark in Rotterdam en andere projecten die het daklandschap proberen te verrijken.

Verder zijn er op het symposium nog veel meer sprekers, workshops, break-outs en pitches over hoe we het Nederlandse daklandschap beter kunnen benutten voor mensen, dieren en planten.

Locatie: Het dak van parkeergarage Q-park Westergasfabriek in Amsterdam. Kaarten kosten 95 euro. Check hun website voor het gehele programma.

Feit en fictie van speculative design

Jeroen Junte van DesignDigger nodigde me uit om samen met andere toekomstdenkers en speculatieve ontwerpers eens van gedachten te wisselen over de relevantie van toekomstdenken in de ontwerppraktijk. Hij wil daarbij vragen verkennen als: Hoe kun je als ontwerper gebruikmaken van de expertise en toekomstscenario’s van anderen? Hoe herken je het verschil tussen een doordachte toekomstverkenning en een onzinnige fantasie?

Samen met Mieke Gerritzen van Next Nature, toekomstecoloog Marjolein Pijnappels, speculatief ontwerper Frank Kolkman en wetenschapsfilosoof Sabine Winters gaan we deze en andere vragen verkennen.

De avond wordt georganiseerd op 12 september van 20:00u tot 21:30u door Ontwerp Platform Arnhem en DesignDigger in De Nieuwe Coehoorn in Arnhem. Toegang is slechts 5 euro (inclusief drankje!). Reserveren kan via info@opa.nl of info@designdigger.nl

Tot volgende week ergens in Nederland, of gewoon weer op je digitale deurmat.

Liefs,
Edwin

Van de week las ik een interview met Alvin Toffler uit 01998, waarin hij liet optekenen: 

No theory of change is valid unless there's an additional theory of conflict. 

Oké, goed punt, dacht ik. 

Verandering en transitie gaan immers regelmatig gepaard met conflict. Tot op zekere hoogte is conflict zelfs onvermijdelijk. Dat vergeten we weleens. 

Constant je verbazing en je ongenoegen uiten over polarisatie, wantrouwen en radicalisme is weliswaar begrijpelijk (ook ik ben hier weleens schuldig aan) – het draagt verder niet echt bij.

Terwijl, als we al in een vroeg stadium erkennen dat brede maatschappelijke transities per definitie lastig zijn, als we inzien dat tijdens transities allerlei belangen en emotionele ankers onder druk komen te staan, dan kunnen we wellicht empathie voelen voor de ander, meedenken met de ander en de inherente conflicten wellicht iets beter (lees: geweldloos, efficiënt, nuchter-doch-empathisch) managen. 

Deze week daarom een notitie over transities als conflict, waarin we onderzoeken of ons World Tree model en bijbehorende disruptie-emancipatie model standhouden als (het begin van een) conflicttheorie. 

Transitie is Conflict

Dat transities ook conflict met zich meebrengen lijkt een no brainer. Toch is het niet echt expliciet onderdeel van ons historisch-futuristische denken. Dat is wellicht een behoorlijke omissie.

Uiteraard gaan onze denkramen over culturele en maatschappelijke verandering en waar verandering is, is conflict. Maar als je dit niet expliciet benoemt, dan mis je een belangrijke component. Transities worden immers vooral ervaren als een liminale tijd – periodes van conflict, verwarring en vervreemding. 

Hoe kunnen we conflict dus beter integreren in ons denken?

Zoals vaste lezers weten, duiden wij de hedendaagse transitie als een verandering van historisch tijdperk. Een historisch tijdperk is een periode met min of meer samenhangende sociale, maatschappelijke en economische instituties. Deze instituties creëren gedeeld vertrouwen. 

Instituties bepalen de rol die we innemen in een sociale, maatschappelijke of economische context en stemmen deze rol af op de rollen die anderen innemen. Ze zorgen voor gedeelde verwachtingen van hoe ieder zich behoort te gedragen in een bepaalde situatie. 

Denk aan het instituut ‘basisschool’, waar sommigen de rol van docent innemen, anderen de rol van leerling en weer anderen die van betrokken ouder, conciërge of bestuurder. Deze rollen zijn duidelijk afgebakend.

Zolang ieder zijn rol kent, weet waar deze begint en eindigt, functioneert een instituut naar behoren. Dan creëert het instituut sociaal en maatschappelijk vertrouwen. (Zie hier een meer in depth verkenning van wat wij verstaan onder sociale en maatschappelijke instituties.)

Maar instituties zijn meer dan een vastgelegd en genormeerd rollenpatroon. Ze belichamen ook waarden; ze geven impliciet en expliciet legitimiteit aan ‘hoe wij de dingen doen’. Instituties zijn daarom ook fundamenteel voor ons gevoel van behoren. Ze zorgen dat we onze sociale en maatschappelijke omgeving bijna intuïtief kunnen navigeren (zonder er hard over na te hoeven denken) en ze maken dat we ons thuis voelen. 

In veel opzichten zijn instituties de grond onder onze voeten. Het is dan ook niet gek dat als iemand zich niet houdt aan het institutionele rollenpatroon, dit vaak leidt tot heftige reacties, zoals woede, verontwaardiging of agressie.

Historische tijdperken worden dus gekenmerkt door de duizenden met elkaar samenhangende instituties die van vele miljoenen individuen een samenleving maken. Een sociale matrix. Op dit moment maken we een transitie door naar een nieuw tijdperk; van een oude constellatie van instituties naar een nieuwe constellatie. Van de ene sociale matrix naar de andere. Omdat instituties ons gevoel van behoren reguleren, is een transitie dus eigenlijk per definitie een emotionele aangelegenheid. 

De meeste van onze hedendaagse instituties hebben we geërfd uit een ver verleden. Dit geldt zeker voor onze wettelijk verankerde maatschappelijke instituties. Deze instituties zijn vanaf de 15de eeuw ontstaan als functie van een nieuw opkomend mens- en wereldbeeld (de Homo Economicus) en de opkomst van een nieuwe informatietechnologie (de boekdrukkunst). 

Deze oude instituties zijn steeds minder verenigbaar met ons nieuwe opkomende mens- en wereldbeeld (de Homo Romanticus) en met de Digitale Revolutie. We zijn, vaak zonder dat we het weten, op zoek naar nieuwe instituties die wél kunnen functioneren als functie van deze twee opkomende variabelen. Dit is uiteraard een rommelig proces. De oude instituties verliezen aan vertrouwen, terwijl de nieuwe nog uit zicht liggen. 

Plus: De meeste mensen weten helemaal niet wat er gaande is en vallen daarom begrijpelijkerwijs terug in een vroeger-was-alles-beter-vibe. 

Instituties kunnen misschien wat vaag en abstract klinken, maar iedereen die weleens langere tijd in een niet-Westers land heeft gewoond of hiernaartoe is verhuisd vanuit een niet-Westers land, heeft aan den lijve ondervonden wat ze zijn. Je merkt het namelijk meteen als je je rol niet snapt in een sociale situatie, dan volgen onzekerheid, frustratie en boosheid. En als dit aanhoudt krijg je een cultuurschok – een verwarrende, emotionele achtbaan die niet per se het beste in je naar boven brengt. 

Cultuurschok is een goede metafoor voor waar we nu collectief doorheen gaan. Alleen zijn we niet van plaats veranderd, maar ingehaald door de tijd – het andere land is naar ons gekomen. Opeens voelen we ons ontheemd en willen we weer terug naar ‘gewoon normaal doen, zoals vroeger’. 

Maatschappelijke transities zijn diep emotionele processen en met uitzondering van de paar boeddha’s onder ons zijn ze voor iedereen conflictueus. 

Waar ons historisch-futuristische denken dus baat bij zou hebben is een emotioneel-psychologisch denkraam dat onze maatschappelijke structuren verbindt aan de emotionele structuren van het individu. 

Ik heb geen flauw idee waar je zou moeten beginnen, maar het zou tof zijn als we zoiets zouden kunnen ontwikkelen – of als we bestaande emotionele modellen zouden kunnen linken aan ons historisch-futuristische denkraam. 

Schrale (en ietwat kleinzielige) troost is dat Alvin Toffler en zijn vrouw en co-schrijver Heidi Toffler, ook nooit zo ver zijn gekomen. Maar goed, voor nu moeten we het laten bij de constatering dat transities per definitie emotioneel zijn en ‘dus’ conflictueus – want helaas zijn er maar weinigen onder ons die negatieve emoties niet meteen botvieren op onze naasten.  

Dat transities emotionele affaires zijn – waar je gevoel van behoren en sociale verbondenheid aan het wankelen worden gebracht – wordt nog zichtbaarder als je bedenkt dat transities uiteraard ook gaan over belangen. 

Veel mensen, bedrijven en pensioenfondsen hebben diep verankerde belangen in bestaande structuren en waardeketens. Als je opeens geld, macht of sociale status dreigt te verliezen omdat datgene waarin je hebt geïnvesteerd (intellectueel, sociaal of financieel) opeens niet meer verenigbaar is met digitalisering, verduurzaming of Romantisering – wat ga je dan doen? Dan vecht je terug. 

Denk aan de steeds slinkser wordende oliebaron die steeds meer geld pompt in de politieke kas van een of andere politicus; of de steeds wilder om zich heen slaande voorganger van een conservatieve kerk die in de transitie niet anders kan zien dan de naderende Apocalyps. Beiden worden helden van het verzet en hebben daardoor weer een nieuwe bron van geld, macht en status aangeboord. 

Vaker dan niet lopen zaken volkomen door elkaar. Denk aan Trumpisten die als conservatieven allerlei relatief nieuwe culturele verworvenheden bevechten, maar tegelijkertijd als een vreemd soort progressieven geen vertrouwen meer hebben in de oude instituties, zoals de parlementaire democratie, de bureaucratische overheid en het internationaal systeem.

Trumpisten lijken te zoeken naar nieuwe vormen van publieke besluit- en uitvoering, die beter passen bij onze tijd. Helaas denken ze die te vinden in het herstel van de autocratie – in een terugkeer naar de Homo Nobilis – en niet in een verdieping van de democratie. (Lees hier een notitie over Trump als Homo Nobilis en hier een notitie over de vreemde en ongemakkelijke iconoclastische link tussen Trump en Silicon Valley.)

Je hoeft niet veel verbeelding te hebben om te zien hoe belangen en emoties in elkaar kunnen haken en kunnen functioneren als een krachtige twin engine van conflict. 

Chrononautenlezer en fellow traveller Robert Kluiver wees mij in dit licht onlangs op de specifieke rol van elites tijdens transities en conflict. 

Het is inderdaad interessant om te kijken hoe belangenconflicten tussen elites en de eisen van bottom-up sociale bewegingen – die vaak gebruik maken van het institutionele ‘vacuüm’ dat ontstaat tijdens transities – in elkaar kunnen haken en elkaar kunnen versterken. 

Tijdens mijn masterresearch in Indonesië heb ik met eigen ogen kunnen observeren dat steun vanuit een deel van de elite cruciaal is voor sociale bewegingen. Zonder deze steun is groei onmogelijk. Hier is ook veel theorie en literatuur over. Elites en sociale bewegingen voorzien elkaar zodoende van politieke legitimiteit en bewegingsruimte. Ook hier zou een synthese met het World Tree model kunnen worden gezocht. 

Een aanhakingspunt voor zo’n synthese zou wellicht ons disruptie-emancipatie denkraam kunnen zijn, dat we een aantal jaar geleden hebben ontwikkeld in opdracht voor Twynstra Gudde. Het is geïnspireerd op de hero’s journey. 

Het denkraam draait om twee assen. De horizontale as representeert de emancipatiedruk (de constructie van nieuw vertrouwen en sociale verheffing) die binnen een samenleving wordt ervaren. De verticale as representeert de mate van disruptie (institutionele chaos en ontwrichting) die wordt gevoeld.

Het denkraam is een conceptuele routekaart die de introductie van een nieuwe informatietechnologie in kaart brengt. Bijvoorbeeld van de conceptualisatie van de binaire computer door mensen als Leibniz in de 17^de eeuw, tot het experimenteel bouwen van deze systemen door mensen als Tim Berners-Lee tot, uiteindelijk, de formatie van nieuwe instituties die recht doen aan de nieuwe digitale informatielogica. 

Het zal jullie niet verbazen dat wij denken dat we onlangs de transitiewereld zijn ingegaan, waar nieuwe en oude belangen met elkaar strijden om dominantie en die uiteraard niet te beroerd zijn om de emotionele onderbuik aan te spreken. 

Want, als we ons ontheemd voelen door de transitie naar nieuwe instituties, wie is dan een logischere zondebok dan de migrant, de nieuwkomer – de drager van institutionele andersheid. Of dit nu een havermelkyuppie is of een kansarme asielzoeker. 

Ik kan me zo voorstellen dat tijdens elke fase in het model een rol is weggelegd voor conflicterende elites; oude elites die zich bedreigd voelen door de ideeën, belangen en/of lifestyles van nieuwe opkomende elites, wat zich vervolgens vertaald naar allerhande proxyconflicten.

Meer dan genoeg aanknopingspunten dus om conflict vollediger te integreren in ons historisch-futuristische denken. 

Tweet, tweet, tweet

Tot slot een korte observatie: 

Net als velen zat ik vorige week met groeiende gêne te kijken naar het debat na de regeringsverklaring van Dick Schoof. Maar er viel me ook iets anders op.

Weinig dingen symboliseren volgens mij de institutionele mismatch tussen de Tweede Kamer als een instituut wiens oorsprong je kan terugvoeren naar het gesproken woord met de informatielogica van het geactiveerde woord als een minister die liever over hoofddoekjes tweet dan regeert. 

Het was weer eens pijnlijk duidelijk dat de verkozen volksvertegenwoordiging, met alle bijbehorende electorale partijpolitiek (vol groupthink), totaal niet toekomstbestendig is. Het is niet langer meer in staat om vertrouwen te creëren in publieke besluit- en uitvoering. 

We moeten toe naar een nieuw institutioneel systeem, dat beter in staat is om grote hoeveelheden informatie te verwerken. En dat bij conflicterende belangen win-winscenario’s kan ontdekken waarbij het algemeen belang zo goed mogelijk wordt verenigd met deelbelangen, zodat de samenleving geheeld verder kan. 

En dan moeten we dus niet terug naar de autocratie – een toffe baas met wat ja-knikkers om zich heen, die in zijn eentje de groeiende berg aan informatie moet verwerken en hierbij vaker dan niet vooral aan zichzelf denkt. We moeten op zoek naar een verdere verdieping van de democratie, want hoe fijnmaziger het model, hoe slimmer het kan zijn – om maar eens een AI-analogie erbij te halen. En in dat licht zijn de experimenten met burgerberaden en andere directe vormen van democratie interessante ontwikkelingen, denken wij. 

De transities gaan uiteraard niet over een nacht ijs. We zullen nog geruime tijd in de transitiewereld blijven ronddolen, maar alles begint bij de realisatie dat het anders moet – en ook anders kan. 

Liefs,

Christiaan

Deze week geen inhoudelijke notitie, maar enkele huishoudelijke mededelingen. Plus wat gedachten over onze praktijk. Voor wie het interesseert. 

(Voor wie het niet interesseert; helemaal beneden wat links naar interessante interviews met Alvin Toffler, voor een lekkere trip down the rabbit hole.) 

Ten eerste: we zijn iets te druk. Vaste lezers hebben ongetwijfeld gemerkt dat er afgelopen zaterdag geen nieuwsbrief in jullie e-bus is gevallen. Er is een redelijke kans dat dit de komende weken vaker gaat gebeuren. Het is nu even alle hens aan dek op de studio. 

We laveren in onze praktijk tussen onderzoekswerk en opdrachtwerk. Beide zijn onderzoeksgericht, maar bij die eerste volgen we louter onze neus. Wat meestal neerkomt op het dieper uitbouwen en uitdenken van het World Tree model, ons historisch-futuristische denkraam. En de gedachtesprongen die hierbij komen kijken vinden vaak een outlet hier, als notities in uw favo toekomstblog ☺ 

Meestal hebben we genoeg tijd om zowel onze consultancy te draaien als onze nieuwsgierigheid en intuïties te volgen, where ever they may lead. Zo hebben we het (bijna) wekelijkse ritme de afgelopen drie jaar best goed kunnen volhouden. (Drie jaar alweer 😳)

Meestal draaien we met de studio één ontwikkel- of visietraject en hebben we daarnaast wat kleine losse opdrachten, zoals het geven van een van onze vaste scenarioworkshops of lezingen. 

Denk bij zo’n ontwikkeltraject bijvoorbeeld aan het scenariospel dat we afgelopen najaar voor Kennisnet hebben ontwikkeld. Het spel neemt de deelnemers mee op tijdreis zodat ze gezamenlijk de gevolgen van generatieve AI op het onderwijs kunnen verkennen. Met het spel kun je op een informatieve manier het gesprek aangaan over een moeilijk onderwerp. Het is gemaakt voor mensen werkzaam in het onderwijs.

 Het ritme van één groot project per keer plus wat los werk is goed verenigbaar met het doen van eigen onderzoek en, in het verlengde daarvan, met het schrijven van de Chrononautennieuwsbrief. Alleen draaien we nu twee van dit soort grotere opdrachten en daarmee zijn eigenlijk al onze uren gevuld. 

Voor de nieuwsgierigen: 

In het ene traject werken we samen met het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, het Planbureau voor de Leefomgeving en het College van Rijksadviseurs. Samen voorzien we het aankomende Klimaatplan van speculatieve beeldverhalen. Die verbeeldingen moeten helpen om de klimaattransitie en de kansen, uitdagingen en afwegingen die daarbij komen kijken bespreekbaar te maken in de samenleving.

Het andere traject is het reviseren van een online scenarioworkshop die we al eens eerder voor de VO & PO-Raad hadden gemaakt. Je kan de oude versie hier nog bekijken (of doen) mocht je nieuwsgierig zijn: bloomworkshop.nl – deze versie stamt nog uit 02020. De gereviseerde workshop onderzoekt de gevolgen van de digitale revolutie op het onderwijs als institutionele omgeving. 

Het zijn allebei leuke opdrachten. En, naast de kleinere opdrachten, hebben we de komende tijd onze handen hieraan vol. We gaan ons best doen maar wellicht zijn er de komende tijd dus iets minder nieuwsbrieven. Onze excuses hiervoor. Na de zomer pakken we het wekelijkse ritme weer op. 

De tweede huishoudelijke mededeling is dat Jaël ons weer gaat verlaten. Hij hielp ons vanaf januari met het schrijven van deze nieuwsbrief. Dat deed hij heel goed. Maar toch gaan we het experiment met een extra redacteur niet doorzetten. We realiseerden ons namelijk twee dingen.

Door de relatieve afstand die we tijdelijk hadden tot de nieuwsbrief, merkten we dat onze oorspronkelijke ambitie om een online-verdienmodel te bouwen rondom ons futuristische vrije onderzoek – met als startpunt een betaalde nieuwsbrief – een beetje voorbarig was. 

De Chrononauten heeft nu ongeveer 1.600 vaste wekelijkse lezers, waarvan zo’n 3,5 procent ons ondersteunt met een maandelijkse bijdrage – en we zijn jullie allemaal, alle 1.600, mucho dankbaar. Als je het afzet tegen enigszins vergelijkbare Nederlandse nieuwsbrieven, is dit ook zeker niet slecht. En de lijst groeit langzaam maar gestaag. Maar uiteraard kan je met dit soort inkomsten geen handjes vrijspelen. Het is meestal net genoeg om de kosten ervan te dekken. 

Dat gezegd, kwamen we ook tot de conclusie dat dit helemaal niet hoeft. De winst van het schrijven van de Chrononauten is namelijk niet financieel. Het is de versnelling in ons denken. Door de wekelijkse deadline moeten we elke week opnieuw een inhoudelijke gedachte of intuïtie uitschrijven en in ons bredere denken plaatsen. En dat werpt zijn vruchten af. 

Het laatste jaar hebben we het idee dat onze historisch-futuristische praktijk een mate van volwassenheid heeft bereikt. Alsof we onze 10K aan uren hebben geklokt en onze praktijk een tweede fase in gaat. Tot niet al te lang geleden voelden we ons toch altijd een beetje tovernaarsleerlingen, immer zoekend naar vaste grond onder de voeten. Dat gevoel is ebbende. We voelen ons zekerder van onszelf, in onze inhoudelijke rol als futuroloog en in onze creatieve praktijk. 

Studio Monnik is zowel een creatieve studio als een onderzoekspraktijk. De toekomst kan je immers niet meten, berekenen of met sondes verkennen. Je hebt verbeeldingskracht nodig om ’m tot leven te wekken. En de laatste tijd realiseren we ons steeds meer dat we, zowel in onze creatieve output als in ons futurologisch denken, op eigen benen kunnen staan. En dit is mede dankzij het schrijven van deze (bijna) wekelijkse nieuwsbrief. 

Het betrekken van een extra redacteur was, beseffen we nu, beredeneerd vanuit een verdienlogica. Als we om de week een gecureerde nieuwsbrief laten schrijven door een extra redacteur, zouden we wat tijd overhouden om de andere week een uitgewerkt essay te schrijven – in plaats van een gehaaste en vaak pas in de late uurtjes aftikte notitie. Want, zo dachten we, uitgewerkte essays – zogenaamde evergreens – leiden tot meer abonnees en daarmee tot een toekomst waarin we louter met schrijven een extra inkomstenstroom konden genereren. 

Die vlieger gaat niet op, realiseerden we ons. In ieder geval nog niet. Je moet eigenlijk vooral over een (internationaal) bekende publieke stem beschikken wil je kunnen leven van dit soort schrijven. En dat maakt ook niet uit, want het schrijven van deze nieuwsbrief is bijna een doel op zich geworden. Elke week (of nu dus bijna elke week) ordenen we weer onze gedachten. En dat is winst op zich – tenminste; als je ‘m zelf schrijft, en niet laat schrijven. Begrip kan je helaas niet outsourcen. 

Vanaf nu zijn we dus weer met zijn tweeën – two lone gunslingers. 🤠

Een rol die we hier na de zomer weer met verve oppakken. 

In het verlengde van deze ontwikkelingen hebben we bovendien besloten dat Christiaan het hele najaar blokt in zijn agenda om Alles Komt Goed af te maken, onze geïllustreerde toekomstgids naar het Amsterdam van 02091. Het boek moet uiterlijk voorjaar 02025 in de schappen liggen – aldus Concerto Books, onze uitgever. 

Ook hebben we besloten dat we de komende tijd niet meer gaan nadenken over online verdienmodellen. Dat is wellicht iets voor later. Als we tijd en geld overhouden gaan we ons richten op het maken van eigen werk. Waarschijnlijk een non-fictie boek waarin we de wereld van morgen schetsen en de krachten die deze nu vormgegeven. Dit wordt een soort uitwerking van het World Tree model. Maar wellicht ook wat podcasts en strips. Want de ambitie is wel nog steeds om een ietwat publiekere rol in te nemen.

Oké, tot zover deze huishoudelijke mededelingen. 

Voor wie na deze introspectieve oefening snakt naar wat hardcore futurologie: 

De volgende keer delen we wat gedachten over Alvin Toffler, wiens werk we tot nu toe nooit echt goed hebben bestudeerd – tot onze schaamte, want de man was een genie. Alsook zijn vrouw Heidi, want ze schreven en bedachten alles samen.

Maar om jullie alvast wat in de mood te krijgen, bij deze wat links naar enkele van interviews met hem:

• Shock Wave (Anti) Warrior (01993, Wired)

• Norman Swan's Interview with Alvin Toffler Thursday (01998)

Vaste volgers van ons werk zullen merken dat zijn en Heidi’s denken veel overlap heeft met dat van ons. We moeten er nog dieper in duiken maar het viel ons al op dat ook voor hen de ervaring van cultuurschok een grote inspiratiebron was voor over hoe je kan nadenken over de samenleving. En ook zei werkten met een soort historisch-futuristische drieluik als denkraam. Iets anders dan die van ons maar toch… 

Dit vraagt om verder uitpluizen! 

Waarin we jullie graag meenemen. Volgende week of wellicht de week daarop. Of die daarop. 

Voor nu, veel liefs en een fijn weekend,

🖖 Edwin en Christiaan

PS1: Volgende week zaterdag opent de 11de Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam (IABR) in het Nieuwe Instituut met als thema: Nature of Hope.

PS2: Heb je ideeën over de ontwerper als toekomstdenker? Design Digger heeft een open call voor het maken van een longread, podcast of beeldessay. Werkbudget 500 euro, deadline 1 augustus.

Deze editie hebben we het over de schijnbare tegenstelling van degrowth en technologische ontwikkeling. Moeten we het met minder doen en offers brengen om het klimaat en de natuur te redden? Of komt de technologie uiteindelijk toch to the rescue om de grenzen van onze groei op te rekken? Spoiler: wij denken dat ze allebei nodig zijn.

Op onze notitie over China als opkomende groene supermacht kregen we veel reacties. Ook deze week zijn we heel benieuwd naar jullie inzichten, laat dus vooral een berichtje achter.

Voor nu veel leesplezier gewenst!

📈 De onmogelijke politiek van het offer

Twee weken geleden schreven we over hoe China een groene supermacht aan het worden is. Zo zet ze veel voortvarender in op de elektrificatie van het wegtransport en andere groene technologie dan in het westen het geval is. De inkt van onze e-mail was dan ook nog niet droog of er werd aangekondigd dat China’s CO2-uitstoot waarschijnlijk gepiekt heeft en een neerwaarts trend heeft inzet, en dat dit vooral te wijten is aan de nieuwe zon- en windenergie die aan de het Chinese elektriciteitsnet is toegevoegd. Het zijn de eerste cijfers, dus het moet nog blijken of deze trend op de lange termijn stand houdt. Maar we kunnen voorzichtig optimistisch zijn over China's decarbonisatie inspanningen.

Maar een aantal van onze lezers merkte op dat het verduurzamen van de maatschappij meer om het lijf heeft dan het simpelweg elektrificeren van al onze bestaande energie. Want als we onze huidige levensstijl volhouden, simpelweg onze benzineauto's vervangen door elektrische auto’s en net zoveel blijven consumeren dan is dit ook schadelijk voor de planeet. Elektrische auto’s, zonnepanelen en windturbines hebben immers ook een negatieve milieu-impact. Denk aan grondgebruik, mijnbouw, slechte arbeidsomstandigheden, etc.

Wij zijn het daar ook zeker mee eens. Een meer lokale en bewuste leefstijl die meebeweegt met de seizoenen, waarin we vertragen, en waar we betekenis halen uit samenzijn en onze relatie met onze directe natuurlijke omgeving is iets wat ook ons erg aanspreekt en wat we van harte toejuichen. Via gedragsverandering kan dan ook veel winst voor het klimaat behaald worden. Stoppen met vlees, vliegen en zuivel levert in één keer al heel veel op, en vergen geen astronomische investeringen of technologische innovatie.

Echter, het aansturen, opleggen en/of afdwingen van gedragsverandering is politiek gezien een erg ingewikkeld verhaal, vooral als deze gedragsverandering over het opgeven van geliefde dingen gaat. Zoals de reis die je wil maken naar die verre exotische bestemming, de boterham met de vertrouwde Hollandse kaas, of de verleiding van vleesworstjes tijdens die barbecue met vrienden.

Ezra Klein noemt het in zijn podcast ‘the politics of sacrifice’, het politieke narratief van consuminderen, van het opgeven van zaken die we hebben verworven of ambiëren. Wellicht is dit een verhaal dat onder een kleine stedelijke elite werkt, maar zodra je deze politieke strategie wereldwijd gerealiseerd moet worden, dan wordt het een erg ingewikkeld verhaal. Want het werkt uiteraard alleen als het en masse gebeurt en niet als het beperkt blijft tot een klein segment van de wereldbevolking. 

De wereldwijde politiek strategie gericht op het offer zou volgens hem neerkomen op:

We’re asking residents of rich countries to give up what they have. We’re asking residents of poor and middle income countries to give up what they want. There is no way around that. I’ve read the degrowth books. That is, in any honest rendering, what they are asking. And the politics of sacrifice, they’re abysmal. They’re really hard, particularly the speed at which we need to act on climate. You try passing a global carbon tax and enforcing it. You try doing energetic redistribution between rich and poor countries. You try banning, god forbid, hamburgers.

Hoewel het in een eerlijke en moreel zuivere wereld het juiste ding zou zijn om te doen. Is in de politiek arena—de arena van het mogelijke, van de weerbarstige realiteit waar onderbuikgevoelens net zo belangrijk zijn als een moreel kompas—het collectieve offer een non-starter.

Tegenover de politiek van het offer staat de politiek van transitie. Hierin wordt gedragsverandering buiten het politiek discours gehouden en wordt er vol ingezet op innovatie en het ombouwen van het energiesysteem. Groene groei en het realiseren van meer welvaart en welzijn zonder dat de planeet daaronder lijdt. Of zelfs op een manier die de planetaire biosfeer heelt, want minder vervuiling, minder gif, en meer biodiversiteit is gezonder voor zowel mens als planeet. 

Maar kan dit wel? Dit is de inzet van het gesprek dat Ezra Klein heeft met Hannah Ritchie. De hoofdonderzoeker van Our World in Data (een site die wij ook veelvuldig raadplegen) en de schrijver van ‘Niet het einde van de wereld’. Zeer de moeite waard om te luisteren. 

Een ding is in ieder geval belangrijk; er moet breed naar verschillende disciplines zoals klimaat, milieu, mensenrechten en natuur worden gekeken. De Carbon Tunnel Vision legt dit goed uit; we kunnen ons blindstaren op het reduceren van CO2-uitstoot, maar als daarbij niet breed wordt gekeken naar andere mogelijke negatieve effecten van een gekozen transitiestrategie, heeft ingrijpen alsnog weinig zin. Zo kunnen de CO2-cijfers de goede kant opgaan, maar als de biodiversiteit verder instort en de oceanen alsnog verder verzuren dan schieten we onszelf alsnog in de voet.

Leave a comment

🧀 Kaas zonder koe

Ons fossiele energieverbruik vervangen door duurzame bronnen is in zekere zin makkelijk. Stroom is stroom, de elektrische apparaten in jouw huis discrimineren niet op duurzaam of fossiel. Uiteindelijk merk je als consument niet hoe het is opgewekt en wat er vervolgens uit het stopcontact komt. Maar dit wordt lastiger als het aankomt op klimaatveranderende- en milieuvervuilende processen die meer in onze cultuur zijn ingebed. Zo is een collectief voedingspatroon lastiger te veranderen. Kaas en vlees staan nu aan de basis van een Nederlands dieet. En al wordt er steeds meer vegetarisch en veganistisch geconsumeerd, de effecten van ons zuivel- en vleesdieet halen ons links en rechts in.

De tegenstelling tussen de politiek van het offer versus de politiek van transitie komt daarmee ook in landgebruik terug. De huidige landbouw vraagt te veel van klimaat en natuur en nieuwe manieren van bouwen, eten en energieverbruik vragen extra inspanning van ons land. De stikstofcrisis is hier een goed voorbeeld van, de meeste boeren, de melklobby (en tot voorkort de overheid) willen intensiveren; meer koeien, meer mest, meer pesticiden, meer output, meer winst. Terwijl het milieu vraagt om minder stikstofuitstoot en het klimaat om minder methaanuitstoot. Dan is de keuze: of minder koeien, mest en pesticiden, of technologisch ontwikkelen zodat alle ongewenste output (methaan en stikstof) afgevangen wordt en doorgaan op dezelfde voet.

Trouw-redacteur Maarten van Gestel liep tegen het probleem van de politiek van het offer aan toen hij een artikel schreef over welke kaas het beste is voor het klimaat. Het onderwerp bleek in Nederland gevoelig te liggen, op het artikel kwamen bijna 3000 verontwaardigde reacties. “Het is een vreemde gewaarwording dat zoveel mensen zo’n sterke mening hebben over een artikel. Ik ben vooral verbaasd over de woede en ergernis”, schrijft Van Gestel. In een follow-up artikel gaat de redacteur op roadtrip langs vier van de reageerders in Zeeland, Limburg, Noord-Holland en Drenthe, om te zien waar hun boosheid vandaan komt. Het is een mini-etnografie die laat zien hoe mensen struikelen over (de manieren) waarop opgeroepen wordt tot meer klimaatbewustzijn. 

Maar als het kaasproces schoon, op een klein oppervlak en zonder dierenleed kan, hoeven er geen offers gemaakt te worden. Kaas maken zonder koe zou betekenen dat de veestapel een stuk kleiner kan worden met alle gevolgen voor de methaan, mest en stikstofuitstoot van dien. Een verbetering voor het klimaat en het Nederlandse milieu. In deze podcastserie van de NTR gaan Simon Heijmans en Marion Oskamp op zoek naar een kaasalternatief met minder impact, maar met dezelfde smaak.

In Nederland produceerden we in 2020 963 miljoen kilo kaas, het maken van 1 kilo kaas kost 35 badkuipen water, en vraagt evenveel landbouwgrond als het verbouwen van 330 kilo aardappelen. De zuivelindustrie staat op de derde plek van de grootste uitstoters van broeikasgassen, we willen als mens nou eenmaal nooit minder en dus moet het anders.

- Podcast Hoe kaas de wereld redt (2023)

Het alternatief lijkt mogelijk. Uit een roestvrijstalen koe kunnen eiwitten uit gras door micro-organismen omgezet worden in kaas. Zo’n bioreactor zorgt door precisiefermentatie voor echte melkeiwitten (dus geen haver of soja) die veganistisch zijn. En er komt geen koe aan te pas. Dit proces zou vijf keer minder grondstoffen en landbouwgrond nodig hebben. Hierdoor kan een groot deel van de landbouw aan de natuur worden teruggegeven. 

De politiek van offers komt overeen met de gedachtengang van degrowthers; terugtrekking van de hoogtechnologische mens uit de planetaire ecosystemen zodat ruim baan kan worden gegeven aan natuurrestauratie, verwildering en regeneratieve agricultuur. De politiek van transitie sluit dan weer aan bij de ecomodernisten, zij zien technologische innovatie juist als redding voor de biosfeer. Technologie als de oplossing voor alle duurzaamheidsproblemen. In De Grote Omdraaiing schreven we al eens over hoe deze schijnbaar tegenover elkaar staande verduurzamingsverhalen elkaar prima zouden kunnen aanvullen

De productie van voedingsstoffen door micro-organismen in bioreactoren heeft hier een sleutelrol in. Als zuivel en vlees worden gekweekt kan land terug worden gegeven aan de natuur voor natuurherstel en -ontwikkeling. Zo krijgen zowel ecomodernisten als degrowthers hun zin. Een toekomst waarin de industriële voedselproductie wordt ontkoppeld van de biosfeer maar de mens emotioneel zich weer met de natuur kan verbinden.

Dat was het weer voor deze week.

Veel liefs,

Edwin, Christiaan en Jaël 🐄

Vandaag delen we Christiaans stuk ‘Hope and Fear of a Futurist’ (in het Engels). Het is een kort essay waarin hij reflecteert op wat het betekent om met de toekomst bezig te zijn in onze huidige turbulente, ingewikkelde tijd. Hij schreef het op uitnodiging van het Russische underground kunstcollectief Lepista Nuda en het werd als Russisch gedicht gepubliceerd in hun zine Chifan.

Verder twee AI-overdenkingen:

1. Hoe een AI-hersenscan het mensenbrein een spiegel voorhoudt — AI-bedrijf Anthropic heeft een methode ontwikkeld waardoor het in een AI-zwarte-doos kan kijken en kan zien welke ‘neuronen’ in het AI-model geassocieerd worden met welke concepten, vergelijkbaar met een hersenscan. Maar wat vertelt ons dit?

2. Synthbiotische samenleven — Biologieprofessor Michael Levin stelt dat de tegenstelling kunstmatige versus natuurlijke intelligentie weinig behulpzaam is in het begrijpen hoe intelligentie werkt. Intelligentie is volgens hem inherent een collectivistisch fenomeen. Maar wat betekent dit nu AI een integraal onderdeel van onze samenleving aan het worden is?

Hope and Fear of a Futurist 

As a person who makes a living identifying and interpreting historical shifts, and extrapolating these shifts into futuristic scenarios, there is a lot out there that gives me hope. But, equally true, there is also a lot out there that scares me breathless. 

I can say with confidence, looking at the big picture, that I think humanity is on a trajectory towards a more wholesome place. This gives me great hope. I can also say that there is a reasonable chance that this trajectory will not run its course. 

The window of opportunity for nature-inclusive policies and practices is closing fast. Which is alarming to me, to say the least. And then there is all the misery and awfulness that human beings keep inflicting on their fellows, on ever larger scales. Which regularly fills me with fear, loathing, and sadness. The weight of the world can be heavy. It can induce the feeling that all hope, is a fool’s hope. You can call me a fool. 

I consider myself, in my core, as a deeply hopeful person. Why? I’m not quite sure. I think it’s partly because I’m an entrepreneur at heart. Not in the capitalist sense, but in the sense that I like to do things. I like to create things. I like to leave the world behind in a better state than I found it. And you cannot do this when you don’t run on the premise that a good outcome is possible. Hope is implicit for an entrepreneur. 

The other reason, I suspect, for me being a hopeful person, is that I’m surrounded by loved ones. And love, in my experience, seems to be a force for deep healing. Deeper than the world we live in. Love infuses me with the feeling that even when all things fail and go to shit – on a deep, deep level, things are still OK. There is an infinite well of trust in me. Again, call me a fool. 

Let’s consider these two personal engines of hope then.

On a more superficial, earthly level, I’ve always been someone who has taken his academic and aesthetic interests to the road. I never found myself a good match with the bureaucratic flow of academia, governments, and corporates. I’ve also never found myself attracted to the subsidized business models of the cultural world. I just like to do things my way. Not because I’m particularly judgmental towards other ways (to each their own). I just enjoy creating (or discovering) new ways, new path, new corridors. Sometimes they lead somewhere interesting, other times they are dead ends. But all my endeavors and adventures are fueled by hope. And for Studio Monnik, the creative thinktank for historic-futuristic research practice that I co-founded, hope is its reason d’etre. 

In 2011 Edwin Gardner and myself found ourselves baking pancakes at Occupy Wall Street. We were sympathetic to its objectives, but we were also a bothered by the fact that the movement could only formulate what it was against. There was no imagination of the better world we said we fought for. A creative and intellectual deficiency expressed pointedly by Slavoj Žižek when he quoted Fredric Jameson, who said; ‘it is easier to imagine the end of the world than to imagine the end of capitalism’. 

Because we had nothing better to do at the time – we were both in-between projects – we decided to have a go at it: we decided to search for a substantiated imagination of a sustainable, inclusive, and adventurous society. A project that developed into our current futurism practice. 

We were not completely naive. We knew that it was a ridiculous quest with small changes of success. But we just figured; who knows, perhaps just pursuing these kinds of questions would lead us somewhere interesting and unexpected. 

Which it did, entirely. 13 years later it led us to a new understanding of the society we live in and the futures that are possible for us. It also led to the development of many fun and creative ways in which we can share our futuristic insights. Insights that, we’re happy to notice, generate not only strategic awareness and insight (what people pay us for) but also hope. Hope that there are possible futures out there that work for all of us. Hope that there are always possibilities that lie beyond the status quo.  

But there’s a deeper source of hope, for me. 

On a personal level, I’m filled with a deep sense of love and wonder. I have no rationalization of these feelings. They are just part of me. And if there is a true source of the fool’s hope I carry, it probably lies within these feelings. The love I feel every day for my friends, my partner in life, and our daughter tells me that there is a bottomless well of goodness somewhere. That – hidden, out of sight, below the everyday surface of things – there is a warm embrace that connects all. I’m not a religious man at all, but I do understand the sort of trust that says, ‘even if everything goes wrong and the worst things imaginable happen, on a deeper level, things are still OK’. 

I admit that this is not a proposition that is tested to its limits. At least not with me. (And let’s hope it stays that way.) Also, it’s a feeling that sometimes escapes me. But it’s there, more often than not. Especially now I get older. But the moments I don’t have access to this bottomless pool of trust, those are the moments I fear the most. Because this severed connection, this isolation, creates the space where despair flowers. And despair is a ruthless heartbreaker. And without a heart, what is left of us? Nothing but dust.  

For me hope emerges from love and taking action – from doing things for the benefit of all. And what I’m scarred of is the absence of these two things, the vacuum we call despair and passivity. 

🖤

Christiaan Fruneaux (Amsterdam, 11 March, 2024)

Hoe een AI-hersenscan het mensenbrein een spiegel voorhoudt

Een van de grote vraagstukken van AI is het zogenaamde Black Box probleem. AI reageert met antwoorden, beelden of audio op onze vragen, maar computerprogrammeurs hebben geen idee hoe dat precies in zijn werk gaat. De AI is als het ware een magische doos. Als je erin kijkt, zie je een Large Language Model (LLM): bergen statische verbanden in een soort multidimensionale matrix van cijfermatige waarden die ons op zichzelf niets zeggen. Deze waarden zijn het resultaat van bergen aan verwerkte data, maar is verder niet interpretabel.

Hier is nu verandering in gekomen. AI-startup Anthropic heeft een soort digitale hersenscan voor AI’s ontwikkeld die kijkt welke delen van een LLM oplichten wanneer die geconfronteerd wordt met specifieke concepten. Vergelijkbaar met hoe een hersenscan kan laten zien welke neuronen in je brein oplichten wanneer je aan een appel, liefdesverdriet of bepaalde muziek denkt. 

Deze digitale AI-hersenscan draait terwijl de AI tot een antwoord komt, en geeft dus inzicht in hoe de AI door een soort semantisch web van concepten en hun associaties beweegt. Je kan deze scan ook andersom gebruiken. Als je weet waar in de LLM bepaalde concepten zitten, kunnen ze ook onderdrukt of versterkt worden. 

In een voorbeeld werd het concept ‘The Golden Gate Bridge’ versterkt. Als je dan aan de AI vroeg wat het was, dan antwoordde het niet ‘ik ben een AI’, wat het normaliter zou doen, maar zei het dat het de Golden Gate Bridge was. 

Hoewel dit een belangrijke stap is in de AI-ontwikkeling en vooral het bestuurbaarder, veiliger en transparanter maken van AI’s, is het de vraag of deze digitale hersenscans ons echt inzicht geven in hoe AI’s denken. 

Het afvuren van een set neuronen, in een kunstmatig of biologisch brein, toont dan misschien wel waar een concept in een brein zit en hoe het verbonden is met andere concepten, maar wat zegt dit over hoe we denken?

Onze gedachtewereld bestaat uit meer dan het navigeren van een semantisch web. Het bouwen van argumenten, het vertellen van verhalen en het reflecteren op een ervaring is diep verweven met onze emoties, intenties en ervaringen.  

Wat misschien nog wel het interessantst is aan het onderzoeken hoe een AI denkt, is wat het te vertellen heeft over hoe wij zelf denken, en wat de waarde van onze gedachten en ons bestaan is. 

Als een AI kan wat wij kunnen, maar dan zonder bewustzijn en zonder ervaring, dan verschuift onze kijk op ons eigen brein misschien wel van denkgereedschap naar bewustzijnsantenne. Een orgaan dat ons gewaar maakt van onszelf, de ander en onze plek in het universum. 

Synthbiotische samenleven

Volgens biologieprofessor Michael Levin slaat veel van het discours rond AI de plank mis omdat het blijft hangen in de tegenstelling mens versus machine, natuurlijk versus kunstmatig. In een uitgebreid essay legt hij uit dat het zinniger is om een vloeibaarder en diverser idee over intelligentie te hanteren. Een spectrum waarin biologische en technologische vormen van cognitie naast elkaar bestaan met onderlinge kruisbestuiving. Hij noemt dit synthbiosis, een netwerk van relaties en interacties tussen natuurlijke en kunstmatige intelligenties die elkaar kunnen aanvullen en verrijken. 

Want, zo stelt hij, de biologie zelf laat immers zien dat intelligentie, perceptie en bewustzijn samen een spectrum vormen. Zo is er miljarden jaren geleden bijvoorbeeld vanuit dode materie leven ontstaan, leven dat eerst simpel en eencellig was, maar dat uiteindelijk door evolueerde tot complexe organismen zoals wij. En deze mini-evolutie herhaalt zich telkens weer wanneer er een enkel eitje bevrucht wordt en er een compleet mens uit kan ontstaan. 

Dit continuüm van simpele tot complexe vormen van intelligentie en bewustzijn bestaat niet enkel in de tijd, onze eigen intelligentie, die we elke dag ervaren, is samengesteld uit vele autonome intelligenties waar we ons niet bewust van zijn. Elke individuele cel bezit namelijk een vorm van perceptie en handelen, en samengesteld in collectieven vormen deze cellen organen die vervolgens ook weer weten wat ze als orgaan moeten doen. Dit doen ze volledig autonoom, zonder dat we ook maar een gedachte wijden aan het kloppend houden van ons hart, en het verteren van ons eten. 

Van deze onderliggende vormen van intelligentie zijn wij ons over het algemeen niet bewust (op een aantal goed getrainde boeddhistische monniken na wellicht). Maar ze zijn essentieel om in leven te blijven, emoties te voelen en te kunnen luisteren naar ons lichaam (introceptie). 

Dat ons bewustzijn gedragen wordt door de vele samenwerkende collectieve intelligenties van ons lichaam, is een gedachte waar de meeste mensen niet zoveel moeite mee hebben. Het lichaam is niet simpelweg een stuk gereedschap dat het brein gehoorzaamt, hoewel we dat soms misschien graag zouden willen. Je hebt immers geen directe controle over je darmen, over de blos op je wangen, en over hoelang je herstel duurt als je ziek bent. Sterker nog, wat je wil wordt soms ingegeven door organen die doordrukken wat zij willen. Want wie heeft er eigenlijk trek in een hamburger? Jij of het microbiotisch collectief dat in jouw buikholte woont?

Maar als het op kunstmatige intelligentie aankomt, dan moet het zich toch vooral gedragen als gereedschap. Passief, gehoorzaam en als een verlengstuk van onze wilskracht. Maar zo gedraagt AI zich natuurlijk niet, het werkt met ons samen, net zoals de intelligenties in ons lichaam. 

Levin schrijft:

If someone uses an AI to make something, for example, who really created it? The AI? The person using the AI? The people who made the AI? The people who made the works the AI was trained on?

The confusion comes from trying to maintain a binary distinction between creators, tools, assistants and teachers.

AI is een synthese van kennis, van de patronen in onze taal, beelden en data, en we werken met AI door er (letterlijk) mee in gesprek te gaan. AI is het resultaat van collectieve intelligentie, en zo zouden we er ook mee om moeten gaan. 

Het nieuwe en confronterende van AI is dat het onze plek in de intelligentiehiërarchie bevraagt. Over het algemeen zien we onze intelligentie en ons bewustzijn als iets unieks en diep persoonlijks. Iets waar we mee geboren zijn, waar we hard aan gewerkt hebben op school, en waarmee we ons kunnen onderscheiden van anderen. 

We gaan een toekomst tegemoet waarin het onduidelijker wordt waar de een z’n intelligentie begint en die van een (technologische of biologische) ander ophoudt. Intelligentie wordt zo in zekere zin steeds collectiever. 

Zo’n soort toekomst vereist nieuwe instituties en een nieuwe infrastructuur om dat in goede banen te leiden. Uiteraard zien we hier ook weer een rol voor ons geliefde Universal Data Commons scenario. 

Dat was het voor deze week! Tot de volgende.

Liefs 🖖 Edwin & Christiaan

Vandaag delen we een analyse over hoe het kan dat China de internationale markt voor elektrische auto’s (en andere groene tech) overneemt en waarom de westerse industrie hopeloos achterblijft.

Daarnaast vind je in deze editie een aantal nieuwsflitsen uit het Lange Nu: de opkomst van energieopslag, pakketbezorgen via pijpleidingen, hoe bizons zorgen voor herwildering (en klimaatverandering tegengaan), en hoe maatschappijkritiek verdwijnt door individualisme.

Veel leesplezier!

De groene draak is los🐉

Vorige week smakte President Biden een tarief van maar liefst 100 procent op de invoer van Chinese elektrische auto’s. Hij ontzegde hiermee de Amerikaanse consument de toegang tot nieuwe goedkopere elektrische middenklassers. Iets waar zowel de markt als het klimaat behoefte aan heeft. De meeste elektrische auto’s op de weg zijn namelijk nogal prijzig. Als je de EV-markt wil boosten dan heb je middenklassers nodig - veel middenklassers. Biden is by far de groenste president die de VS ooit gehad heeft. Dus waarom doet hij dit?

Het korte antwoord is dat de oude Amerikaanse auto-industrie al heel lang de voet op de rem heeft in de transitie naar elektrisch, waardoor het nu hopeloos achterloopt. Hoewel het al vele decennia duidelijk is dat verbrandingsmotoren niet de toekomst zijn, gezien hun rol in de opwarming van de aarde, komt de transitie naar elektrisch voor hen toch als een donderslag bij heldere hemel. En dit geldt niet alleen voor de Amerikaanse industrie. Ook Europese en Japanse automakers missen de boot. 

Deze week pleitte Janet L. Yellen, Biden’s minister van financiën, tijdens een speech in Duitsland daarom voor een gezamenlijk westers front tegen de instroom van goedkope Chinese EV’s. Die kwalitatief overigens niet of nauwelijks meer onderdoen voor westerse modellen. Sterker nog, de Chinese ingenieurs zien alleen in Tesla een betere automaker dan zichzelf. Voor de rest hebben ze een lage dunk van hun westerse concurrenten. En deze logica gaat niet alleen op voor elektrische auto’s maar ook voor batterijen, zonnepanelen en andere transitietech. 

Verduurzaming en economische onafhankelijkheid zijn dus niet altijd met elkaar verenigbaar. Of, zoals MIT-econoom David Autor het onlangs verwoordde: “There are few things that would decarbonize the U.S. faster than $20,000 E.V.s, but there is probably nothing that would kill the U.S. auto industry faster, either.” En BYD, een Chinese automaker, heeft net een model op de markt gebracht die rond de €10.000,- moet gaan kosten. 

Door overal tarieven op te smakken hopen ze de eigen industrie de tijd te geven om de slag te maken naar elektrisch. Alleen geven die bijna geen sjoege. Of ze bewegen met de snelheid van een gletsjer. Ondertussen kan de consument in het westen geen goedkope elektrische auto’s kopen en staakt de verduurzaming. En hebben EV’s in China al een marktaandeel van een whopping 40 procent. Go China. 

Waarom loopt de Westerse Industrie zo achter? Waarom zagen ze de bui, die al sinds de jaren zestig boven ons hoofd hangt, niet aankomen? Zelfs niet toen Tesla onomstotelijk bewees dat de tijd rijp is voor elektrificatie? Zelfs niet toen Chinese merken Tesla achterna raceten en nu de markt domineren? Zelfs niet toen zowel de VS als de EU wet- en regelgeving invoerde die de transitie een tijdspad gaf? Zelfs niet toen allerlei landen aankoopsubsidies gingen uitdelen alsof het Sinterklaas was? Zelf toen wilden ze maar niet meebewegen. 

Wat is er met die mensen aan de hand die de leiding hebben over bedrijven als Volkswagen, Ford, Renault, Fiat en Toyota? Hoe blind en oenig kan en mag je eigenlijk zijn als je salaris tientallen miljoenen per jaar is? Of is blind en oenig misschien een vereiste om aan de top te mogen functioneren van de westerse en Japanse industrie? Gezien het falen van industrieel leiderschap over de hele linie lijkt dit het geval. Uiteraard is er de wet van de remmende voorsprong, maar misschien moeten we iets dieper kijken dan dat. 

Een maand geleden deelden we een notitie over sociale en maatschappelijke instituties, begrippen waar we hier regelmatig over schrijven maar die we tot die notitie eigenlijk nooit goed hebben uitgelegd. In de nieuwsbrief ‘de grond onder je voeten’ schreven we: 

“Sociale en maatschappelijke instituties zijn de zichtbare en de onzichtbare structuren die ons samenleven in goede banen leiden, die ervoor zorgen dat mensen gedeelde ideeën en verwachtingen hebben over wat hun rol is in een bepaalde context. (…) Instituties zijn per definitie sterk, stug en ongevoelig voor veranderingen. Ze zijn er immers om ons collectieve gedrag te borgen. Een verandering van sociale en maatschappelijke instituties is dus per definitie turbulent en ongemakkelijk. De oude instituties zullen weerstand bieden aan verandering en nieuwe instituties zullen moeten vechten voor acceptatie.”

In de notitie over instituties maakten we een onderscheid tussen informele sociale instituties en formele maatschappelijke instituties, waarbij de laatsten kunnen worden afgedwongen door wet- en regelgeving. Maar je zou kunnen zeggen dat er ook economische instituties zijn - denk aan grote corporaties. Ook deze private en commerciële instituties borgen namelijk ons gedrag en onze verwachtingen. En wel op zo’n manier dat er waardeketens ontstaan waar we van op aan kunnen, hoe complex deze ook zijn (en ze zijn vaak crazy complex).

Als een bedrijf de ondernemende fase, de sturm-und-drang periode, of wat we tegenwoordig de start-up fase noemen, voorbij is en de poortbestormende oprichters het veld ruimen dan begint de borgende fase. De organisatiecultuur verandert van een informele en dynamische pionierscultuur naar een meer formele en bureaucratische bestuurscultuur. De organisatie wordt nu behoudend. Het gaat zich richten op het borgen en optimaliseren van datgene wat door de pioniers is opgebouwd. 

De mensen die zo’n organisatie naar voren schuift - die boven komen drijven en worden gepromoveerd - zijn dan ook geen risico-omarmende ingenieurs en ondernemers die nieuwe producten en uitvindingen najagen. Het zijn borgende procesoptimaliseerders. Excell-sheet managers. Geen college dropouts, maar mensen met een formele MBA, die voor ‘ondernemen’ hebben gestudeerd. En het zijn deze types die aan het hoofd staan van bedrijven als Volkswagen, Ford, Toyota en BMW. 

Dit zijn geen mensen die gewend zijn om te ondernemen, om risico’s te omarmen, om gewoon te doen en dan maar te kijken waar het schip strandt. Dit zijn mensen die als taak hebben om ervoor te zorgen dat de economie ten allen tijde toegang heeft tot auto’s en dat de honderdduizenden werknemers een vast inkomen hebben en dat de pensioenfondsen, die hebben geïnvesteerd in hun aandelen, pensioen kunnen blijven uitkeren. Dit soort bedrijven zijn instituties die onze waardeketens borgen en daarmee onze levensstijl. Ze zorgen ervoor dat de schappen gevuld zijn. Ze zijn bijna per definitie allergisch voor turbulentie en veranderingen. 

Het is dan ook niet zo gek dat onze industriële reuzen zo een moeite hebben met verduurzaming. Het zijn namelijk geen ondernemingen, het zijn instituties. De mensen die aan de touwtjes trekken zijn geen ondernemers maar bestuurders. Bestuurders die risico-avers zijn en zich geen raad weten met de transitie naar bijvoorbeeld elektrisch en autonoom rijden. Ze doen namelijk niet aan transities. Ze doen aan het borgen en optimaliseren van het bestaande, dat is hun raison d’être.

Het is deze institutionele inertie die de verduurzaming van de economie het meest dwars zit. Want er moet in korte tijd een boel worden veranderd, verplaatst, verschoven en opnieuw worden uitgevonden. Er moet worden geïnvesteerd in zaken die onzeker zijn. We moeten ondernemen, uitvogelen, risico’s lopen, vallen en weer opstaan en opnieuw proberen. Alleen dan gaan we het redden. Het is een mindset. Eentje die helaas nogal schaars is aan de top. In Duitsland zitten ze nog net niet bij de pakken neer. Maar de mood is somber. 

Waarom lukt het in China wel? Die hadden geen auto-institutioneel-complex. Wat ze hebben is een eindeloos reservoir aan ondernemende ingenieurs en een technocratische overheid met veel geld en een lange-termijnambitie om met groene tech de wereldeconomie te domineren. En dat werpt zijn vruchten af, schrijft David Walles-Wells in de NYT:

“In 2019, Chinese E.V. exports totaled $400 million; by 2023, they had reached $34 billion, a precipitous 85-fold increase and enough to help make the country, as recently as five years ago an afterthought in global auto exports, today the world’s top exporter of all cars. Nearly 60 percent of all the world’s E.V.s are now sold in China, which is home to three of the world’s four biggest E.V. manufacturers.”

De versnellende transitie naar een klimaatneutrale economie is grotendeels een Chinees verhaal. Meer dan de helft van de vorig jaar toegevoegde capaciteit aan zonne-energie was binnen China. Alsook zestig procent van nieuwe windenergie. Hetzelfde geldt voor batterijen en andere energieopslag.

Een paar weken geleden ging Kevin Williams, een EV-analist, naar een autobeurs in China om uit eerste hand te ervaren hoe het er nu voor staat met de Chinese auto-industrie. In zijn artikel met de veelzeggende titel “I Went To China And Drove A Dozen Electric Cars. Western Automakers Are Cooked”, schrijft hij: 

“Now that I’ve seen a glimpse of what’s going on in China, the Western manufacturers, particularly the American ones, don’t seem like they’re trying at all.” 

PS: De overgang naar elektrisch is niet de enige transitie die op de autoindustrie afkomt. Eerder dit jaar schreven we al over de versnellende ontwikkelingen op het gebied van autonoom rijden. 🤖

Subscribe now

🌐 Verder in het lange nieuws 

🌳 Bizons voor herwildering en tegen klimaatverandering

Een mooi voorbeeld waarbij natuurherstel en CO2-opslag hand in hand gaan; een kudde nieuw geïntroduceerde en vrij rondlopende bizons in het Roemeense Tarcu-gebergte kan 54.000 ton koolstof per jaar vastleggen. Dat is equivalent aan 43.000 auto’s. De bizons stimuleren plantengroei en zorgen er tijdens het grazen voor dat CO2 in de bodem wordt opgeslagen.

⚡️ De opkomst van energieopslag

Omdat duurzame energie uit wind en zon niet altijd beschikbaar is, is grootschalige energieopslag nodig. In Californië kan ‘s avonds, als de zon onder is en het verbruik van huishoudens toeneemt, de gigantische batterijcapaciteit deze energiedip al goed opvangen.

🔃 Pakketbezorging via pijpleiding

Dertig procent van de kosten van veel producten zit in de eindaflevering van de postbode aan de voordeur. Volgens de CEO van PipeDream Labs kan dat anders. “Als er genoeg geld is in de wereld om een systeem te maken dat poep kan afleveren, dan kunnen we vast ook het geld vinden voor een systeem dat al het andere kan afleveren”, aldus CEO Garrett McCurrach. De pijpleiding en service kan volgens de makers uiteindelijk de manier van consumeren veranderen, omdat het delen van spullen makkelijker en goedkoper wordt.

💭 Maatschappijkritiek vraagt zelfkritiek

Bas Heijne schrijft in NRC over het boek van Anna Kornbluh: Immediacy, Or The Style of Too Late Capitalism. In het boek wordt de huidige obsessie met het individu als een probleem gezien in plaats van een bron van bevrijding. Heijne: “Kornbluhs kritiek is een steen in de vijver van onze hedendaagse cultuur, een wake-up call voor schrijvers, cineasten, toneelmakers, duiders, denkers – eh, voor wie eigenlijk niet?”

Dat was het weer voor deze week.

Een fijn weekend,

Christiaan, Edwin & Jaël ✨

We gaan dus op tijdreis. Stapsgewijs doen we de jaren 02032, 02042, 02052 en 02070 aan, waar we door middel van een nieuw luisterverhaal wederom Brechtje Bouali ontmoeten. De tijdreis bouwt namelijk voort op een scenario dat we hier eerder hebben gepost. 

Afgelopen najaar deelden we een toekomstvisie die we samen met stedenbouwkundigbureau Karres en Brands en econoom Charan van Krevel maakten voor Kennisregio aan Zee. De visie had de naam: ‘Hollandse Meesters 2070. Een Levenslang Leerlandschap’.

Het project verkende de stedenbouwkundige en sociaaleconomische vraagstukken van een samenleving waarin welvaart, kennisopbouw en vertrouwen breder worden gedragen. Een wereld waarin welzijn vooropstaat en waarin groei niet ten koste gaat van de planeet. 

Deze toekomstvisie werd belichaamd door Brechtje Bouali (geboren in 02023), een meester in stedenbouw die zich in 02070 een weg baant door een veranderd leer- en werklandschap. 

Deze week delen we twee toevoegingen op dit scenario. 

Allereerst een luisterverhaal met daarin een anekdote uit het leven van Brechtje in 02070. Het luisterverhaal is gemaakt door Rinke Vreeke en is geïnspireerd op de toekomstvisie. We zijn benieuwd wat jullie ervan vinden. Wij zijn in ieder geval heel enthousiast over het format. Het is heel zintuigelijk. We  hopen onze scenario’s vaker op deze manier vorm te geven. 

Vervolgens delen we een soort tijdlijn met drie sleutelontwikkelingen die de opmaat vormen voor Brechtjes wereld in 02070. Wat gebeurde er tussen nu en 02070 dat een samenleving van brede welvaart en diep vertrouwen mogelijk maakte? We maken hiervoor tussenstops in 02032, 02042 en 02052. 

Deze tijdreis hebben we onlangs gemaakt voor een scenarioworkshop van het Onderwijs voor Professionals programma van de Universiteit Utrecht. Ook zij waren benieuwd naar hoe een levenslang leerlandschap er in de toekomst uit zou kunnen zien en wat dat voor hen zou kunnen betekenen. 

En, zoals altijd: toekomstscenario’s zijn niet de toekomst. Het zijn spiegels die bedoeld zijn om je te verhouden tot allerlei langlopende maatschappelijke verschuivingen. Ze zorgen ervoor dat je zelf gaat nadenken over je eigen verwachtingen, idealen en doelstellingen.  

Brechtje in 02070 🎧

Afgelopen november vroeg Rinke Vreeke of ze ons kon interviewen in het kader van haar onderzoek ‘naar audio en worldbuilding als tools om stedelijke toekomstscenario's te schetsen’. Dat vonden we natuurlijk heel interessant. 

Het één leidde tot het ander, en uiteindelijk kwam daar onderstaand luisterverhaal uit –geïnspireerd op het verhaal van Brechtje, dat vooral een stedelijk toekomstscenario was. 

Zowel voor Rinke als voor ons was het een experiment. Een onderzoek naar hoe podcasts zouden kunnen werken als een speculatief medium. Het is dus een eerste pannenkoek, maar hij smaakt wat ons betreft zeker naar meer. Hopelijk gaan we met Rinke vaker dit soort verhalende podcasts maken.

En, niet onbelangrijk, de credits: Stem: Alicia Boedhoe; generative voice AI: ElevenLabs; regie en script: Rinke Vreeke; productie: Rinke Vreeke; scriptcoach: Tjeerd Posthuma; muziek en sound design: Nozem Audio; mixage: Nozem Audio.

Tijdhaltes 02032, 02042 en 02052

Je ontkomt er niet aan in de toekomst waarin Brechtje Bouali leeft: de vele werkplaatsen in het straatbeeld en het zachte maar altijd aanwezige rumoer van de coöperatieve maakindustrie op de achtergrond. 

Hier en daar zie je mensen of bots sjouwen met allerhande grondstoffen of afgewerkte producten. Zwierend en flanerend door de straten hoor je overal kleine gesprekjes – tussen meesters en gezellen, tussen makers en gebruikers. 

Door opengeslagen deuren zie je maatwerk wachten op levering. En als je gezegend bent met een uitzonderlijke neus vang je hier en daar wat vleugjes op van de vele natuurlijke materialen die in de stad worden bewerkt. Mits je natuurlijk niet wordt afgeleid door het boeket aan kruidige aroma’s van het kakelverse straatvoedsel uit de vele eethuisjes, warungs, toko’s, foodtrucks en yatai’s. De coöperatieve stad is een diep zintuigelijke ervaring. 

Het straatbeeld in de wereld van Brechtje, diep in de tweede helft van de 21^ste eeuw, is bijna het tegendeel van wat men voorzag toen men zich honderd jaar eerder een voorstelling probeerde te maken van de digitale toekomst. Weinigen konden vermoeden dat bits, bytes en bots de weg zouden banen voor een inclusieve, ambachtelijke, coöperatieve en zintuigelijke samenleving. 

Wat men voorzag, aan het einde van de 20^ste eeuw, was een cybernetische Apocalyps, een hyperkapitalistisch transhumanisme – eenzaam, ontlichaamd en vol verliezers. Maar niets van dat kwam uit. Alles kwam goed, uiteindelijk.

Maar hoe dan precies? 

In drie tijdsprongen kijken we naar drie sleutelmomenten in de recente toekomst. Er vonden ontwikkelingen plaats die ervoor zorgden dat de oude moderne instituties van weleer plaats konden maken voor nieuwe instituties. Instituties die recht doen aan de logica van een digitale samenleving en de breed gedeelde wens tot eerlijkheid en gelijkheid. 

Eerst beschouwen we kort de ontwikkelingen naar 02032, dan naar 02042 en dan naar 02052. 

De weg naar 02032

In 02070 is een gezonde digitale openbaarheid de gewoonste zaak van de wereld geworden. Het is de basis waarop de samenleving draait. Maar deze openbaarheid kwam niet zomaar uit de lucht vallen. 

In de jaren ’10 van de 21^ste eeuw verviel de droom van het World Wide Web, van een transparante informatiesnelweg die alle menselijke kennis voor iedereen beschikbaar zou maken, langzaam in de nachtmerrie van het Wilde Wilde Web. 

Het internet was een ongetemde commerciële ruimte geworden, bestierd door een handvol machtige bedrijven die gebruikers niet aanspraken als burgers maar als consumenten. In plaats van de mensheid samen te brengen, fragmenteerde het internet gemeenschappen in commerciële walled gardens en subculturele filterbubbels – plekken waar angst, nepnieuws, haatpraat, complotdenken en group think welig konden tieren.

In de tweede helft van de jaren twintig werd een kentering zichtbaar. Vooral in de EU, een voorganger van de Europese Coöperatieve Federatie, kwam het besef dat het internet geen markt is, maar een openbaarheid. 

Een openbaarheid is een begrip uit de sociologie. In tegenstelling tot een markt, dat nut reguleert, reguleert een openbaarheid ons gevoel van behoren. Of, zoals men dat toentertijd in de EU definieerde: 

Een gezonde openbaarheid is een veilige, toegankelijke en transparante publieke ruimte waar mensen op zo’n manier samenkomen dat (1) alle voor het algemeen belang relevante informatie openbaar wordt gemaakt en op een rationele manier wordt geduid; (2) waarden, normen en belangen worden gedeeld en uitgelijnd; (3) onderling vertrouwen ontstaat; (4) legitimiteit wordt gegeven aan publieke besluit en uitvoering; (5) een gedeeld gevoel van behoren en lotsbestemming ontstaat; (6) gemeenschap wordt ge(re)produceert. 

Het internet functioneerde niet als een gezonde openbaarheid, omdat de EU het niet als zodanig reguleerde, maar als een markt. Men bekeek en benaderde het internet vanuit een verkeerde lens. 

De EU realiseerde zich ook dat er maar weinig ervaring was met het reguleren van openbaarheden. Er werd dus gezocht naar nieuwe ontwerpprincipes – regels en uitgangspunten die ervoor moesten zorgen dat het internet haar gebruikers samenbracht in plaats van verdeelde en ze aansprak als burgers in plaats van consumenten. 

Alsof dit niet moeilijk genoeg was, was abstracte wet- en regelgeving nog niet voldoende. De kracht van digitalisering was hiervoor te groot. Er moest een harde publieke digitale infrastructuur komen. Maar hoe?  

Gelukkig voor de Europese beleidsmakers en politici hoefde dit beoogde systeem niet from scratch bedacht te worden. Het ontstond, als het ware, vanzelf. Als een logisch gevolg van opeenvolgende wet- en regelgeving. 

Zo zorgde in 02025 de Interoperable Europe Act voor een mate van standaardisatie tussen alle overheidsorganisaties in de EU. En in 02026 introduceerde de EU standaarden waaraan datakluizen in de EU moesten voldoen, waardoor mensen zichzelf konden identificeren en persoonlijke gegevens konden delen binnen de logica’s van contextuele privacy en data-ownership. 

Vervolgens, in 02029, maakte de EU het gebruik van datakluizen verplicht voor alles en iedereen die gebruikmaakt van het internet. Of het nu een mens, een rechtspersoon, een overheid, een AI of een apparaat zoals een koelkast betreft – alles moest vanaf toen gebonden zijn aan een unieke datakluis. 

Dit stroomlijnde en beveiligde niet alleen de interactie tussen overheden en burgers, maar ook de interactie tussen burgers en de producten en diensten waar ze gebruik van maakten. En de interactie tussen bedrijven onderling. 

Er was nog maar één klein stapje nodig om een robuuste publieke digitale infrastructuur te bouwen. 

In 02030 werd de Universal Data Commons Act aangenomen. De wet voorziet in een cryptologische keten die alle datakluizen in de EU met elkaar zal verbinden, waardoor niet alleen een universele data ledger ontstaat, maar ook een publieke digitale basisinfrastructuur. Na de publieke introductie in 02032 werd het nieuwe systeem in de volksmond al snel ‘de datameent’ genoemd. 

Wetenschappers en journalisten kunnen nu hun bronnen en artikelen publiceren, verifiëren, authentiseren en linken in hun eigen datakluis. Nieuwe platformen zorgen vervolgens voor allerlei handige functies en een overzichtelijke interface. Hierdoor worden open-science en open-journalism al snel de nieuwe norm. Alle menselijke kennis is openbaar en op een heldere en overzichtelijke manier aan elkaar verbonden. 

Dat geldt ook voor open-government. In de digitale samenleving betekent openheid namelijk vertrouwen. Dit stond uiteraard in scherp contrast met de politieke praktijk, waardoor steeds meer gemeenschappen begonnen te experimenteren met relatief apolitieke burgerraden en andersoortige coöperatieve en openbare besluitvorming. 

Binnen de datameent kan data ook openbaar worden gemaakt als non fungible tokens (NFT’s) en clone-NFT’s, waardoor data ownership kan worden afgedwongen. Als je je data wilde terugtrekken uit een platform, hoefde je het maar te zeggen en de UDC wiste al jouw data uit de systemen van dat platform. 

En, omdat alle informatie nu ook kon worden teruggeleid naar een datakluis, kon alles en iedereen verantwoordelijk worden gehouden voor het gedrag in de digitale publieke ruimte. Met de UDC werd online bullying en ander wangedrag iets uit het verleden. Je had je maar te gedragen in de openbare ruimte. Burgers hadden immers niet alleen rechten, maar ook plichten.  

De datameent creëerde kortom een basis waarop nieuwe instituties konden worden ontwikkeld die verenigbaar waren met de Digitale Samenleving. Dit leidde, geleidelijk, tot hernieuwd sociaal en maatschappelijke vertrouwen. 

Zo geschiedde het dat in de jaren twintig en dertig van de 21^ste eeuw stapsgewijs het fundament werd gelegd voor een gezonde digitale openbaarheid en daarmee ook voor de Digitale Samenleving. In de decennia daarop konden er daardoor allerlei nieuwe sociale en maatschappelijke instituties ontstaan. Instituties die recht deden aan de informatielogica’s van een nieuw tijdperk.  

De weg naar 02042

Op het veilige fundament dat de datameent creëerde ontstonden in de jaren dertig van de 21^ste eeuw allerlei nieuwe kunstmatig intelligente werk- en leerplatformen. Deze AI-platformen boden persoonlijk maatwerk en ondersteunden individuen in de ontplooiing van hun talenten en fascinaties. Ze functioneerden als levenslange leermaatjes, coaches en onderzoeksassistenten. 

De platformen hielpen je niet alleen met het ontwikkelen van jouw talenten, fascinaties en vaardigheden, maar koppelden deze ook aan de vraag vanuit de samenleving. Je kon toegevoegde waarde leveren door jezelf te zijn. Samenvallen met jezelf en samenvallen met de gemeenschap was niet langer wederzijds exclusief. 

De kunstmatig intelligente werk- en leerplatformen leerden de gebruikers kennen door middel van hun datastream. Je werd gezien, in al je patronen. Maar vooral door jezelf – want de platformen functioneerden slechts als spiegels. Door deze (zelf)kennis konden de platformen je koppelen aan de juiste leraren, medeleerlingen, coaches en opdrachtgevers. Ze openden de deur naar een unieke individuele levensloop. 

Het bleek niet een recept voor isolatie en eenzaamheid, waar sommigen voor vreesden. In korte tijd werden allerlei platformen ontwikkeld die mensen met vergelijkbare of aanvullende talenten, fascinaties en vaardigheden in staat stelden om zich coöperatief te verenigen. 

In de tweede helft van de jaren dertig ontstonden in Europa nieuwe onafhankelijke meenten, gilden en faculteiten. Coöperatieve genootschappen die als doel hadden hun leden te ondersteunen in hun lerende en werkende leven. 

Ze ondersteunden het nastreven van vakmanschap door kennisuitwisseling, coöperatieve investeringen en inspirerend samenzijn. Deze clubs werden al snel gezien als een alternatief voor bestaande opleidingsinstituties, zoals universiteiten en hogescholen. Binnen de gilden, faculteiten en genootschappen ontstond een opbouwende peergroepcultuur waarbij het nastreven van hoogwaardig vakmanschap centraal stond.  

Door de opkomst van persoonlijke leerwegen verschoof het werkethos van het procesgerichte professionalisme naar het meer productgerichte meesterschap. 

Het was een culturele verschuiving die mede mogelijk werd gemaakt doordat de nieuwe kunstmatig intelligente platformen op basis van het netwerk aan datakluizen en digitale assistenten steeds meer ondersteunende en administratieve processen met elkaar konden afstemmen, met een groter behoud van objectiviteit en universaliteit. Ook hier had de datameent dus een borgende werking. 

In de jaren dertig begon het dominante organisatiemodel in de samenleving dus te verschuiven. De hiërarchische bureaucratie maakte plaats voor kunstmatig intelligente platformen voor coöperatief werken. Die verschuiving werd zichtbaar toen sommige gilden en onafhankelijke faculteiten in 02036 begonnen in te staan voor de competenties van hun leden, aantoonbaar geborgd door geregistreerde proefwerken binnen de datameent. 

Daarna duurde niet lang voordat deze onafhankelijke meenten, gilden en faculteiten meesterschapstitels gingen toekennen en gezellenstatus begonnen te accepteren. 

De verandering in werkethos was een maatschappij-breed fenomeen. Levenslange leerpaden waren nu ook weggelegd voor de manuele, emotionele en artistieke disciplines. 

Niet langer waren er alleen de titels master of science en master of arts. Ook master of craft en master of hearts werden nu erkend. Concrete vaardigheden werden niet meer aangetoond op basis van abstracte proefschriften, maar door concrete proefwerken. Deze ontwikkeling vervaagde het oude en lang verfoeide onderscheid tussen hoog- en laagopgeleiden en bracht een belangrijke heling van sociaal en maatschappelijk vertrouwen met zich mee.   

Deze ontwikkeling culmineerde in de jaren ’40 in een vlaag aan wet- en regelgeving in de Europese lidstaten die deze positieve ontwikkelingen wilden borgen. De wildgroei aan wetten werd in 02042 gestroomlijnd door de Cooperative Mastery Act (CMA) van de EU. 

De weg naar 02052

De ontwikkeling van algemeen toepasbare kunstmatig intelligente systemen was een inlossing van een eeuwenoude belofte – de Universele Machine.  De droom van Leibniz, Lovelace, Neuman en Turing over de ontwikkeling van een machine die iedere andere machine kon zijn en massamaatwerk kon leveren, werd in de tweede helft van de 21^ste eeuw steeds meer werkelijkheid. 

Dit had grote gevolgen voor de mondiale waardeketens. Robots werden goedkoper, flexibeler en preciezer dan de slimste en goedkoopste arbeiders in lagelonenlanden, waardoor de productie verschoof richting de consument.  Deze ontwikkeling kreeg een extra boost door de noodzaak tot duurzame circulariteit. 

Als robots ons werk zouden gaan overnemen, stonden we voor de volgende keuze: zijn we dan werkloos of zijn we dan vrijgesteld? Men koos – niet zonder behoorlijke maatschappelijke turbulentie – voor het laatste. 

Halverwege de jaren ’30 introduceerde een groot aantal Noord-Europese landen, waaronder Nederland, al een vorm van negatieve inkomstenbelasting. 

Deze negatieve inkomstenbelasting zorgde voor een gegarandeerd inkomen dat genoeg was voor onderdak, zorg, kleding, voedsel en kinderopvang. Het verving de complexe toeslagen- en studiefinancieringsstelsels die in veel landen van kracht waren. 

Het werd praktisch mogelijk gemaakt door de datameent. Door toegang te verlenen tot je datakluis kon het systeem per jaar, per maand en zelfs per dag bepalen wat een huishouden nodig had om een bepaald levensniveau te kunnen handhaven. De automatische afhandeling voorkwam ingewikkelde procedures en in combinatie met de contextuele privacy werd onderscheid op basis van adres, naam of uiterlijk voorkomen. 

Na een aantal jaar zag men in dat zo’n negatieve inkomstenbelasting, in combinatie met de nieuwe coöperatieve instituties, een stimulans was voor creativiteit en innovatie. 

Door het gegarandeerde vangnet was men minder bang om risico te lopen. Veel mensen – jong en oud – durfden zich nu met hart en ziel in allerlei innovatieve doch risicovolle startups of maatschappelijke initiatieven te storten. Men voelde opeens tijd en ruimte voor leren en ondernemen.

Dit veranderde het idee van economische veiligheid. Gegarandeerde bestaanszekerheid werd nu niet langer gezien als bijstand, maar als een investering in innovatie en maatschappelijke dynamiek. Het bleek dat als robots ons werk overnamen, mensen op zoek gingen naar iets anders om te doen – iets zinnigs en betekenisvols. 

In de jaren veertig leverden de nieuwe autonome robotfabrieken zoveel overvloed dat men zich zorgen maakte om de verdeling ervan. De rijkdom van de eigenaren van deze kapitaalgoederen steeg naar zulke exorbitante hoogten dat er iets gedaan moest worden, aldus de wijdverspreide Europese burgerraden – die onderdeel waren van een nieuwe apolitieke besluitvormingscultuur. (Men had genoeg van de electorale chaos.)

De coöperatieve cultuurverandering die in de jaren dertig, veertig en vijftig werd bestendigd – die historici nu, in 02070, de Coöperatieve Revolutie noemen – maakte de tijd rijp voor een fundamentele herdenking van welvaart. Men ging op zoek naar nieuwe stelsels die brede welvaart en economische rechtvaardigheid konden realiseren. 

In 02050 werd de European Economic Commons Act aangenomen. Deze Europese wet voorzag in de gedeeltelijke afschaffing van het individuele erfrecht en in de invoering van het collectieve erfrecht. 

Door de European Economic Commons Act konden vastgoed en kapitaalgoederen niet meer intergenerationeel doorgegeven worden. Alleen betekenisvolle snuisterijen tot een maximaal bedrag van €100.000,- konden worden geërfd. De rest van het vermogen werd omgezet naar een van de relevante meenten. 

Als je bijvoorbeeld drie huizen in Amsterdam-Noord in je bezit had, werden deze na je dood opgenomen in de Noord-Amsterdamse Woningmeent, die deze vervolgens verhuurde naar draagkracht of doorverkocht. 

Of, als je bijvoorbeeld voor 50 procent eigenaar was van een gerobotiseerde kledingfabriek in Grootebroek, dan werden je aandelen na je overlijden opgenomen in de West-Friese Economische Meent. Dit soort regionale economische meenten zorgden in heel Europa voor de financiering van publieke werken, waardoor de belastingdruk voor zowel individuen als ondernemingen een stuk lager kwam te liggen. 

Al deze maatregelen zorgden voor een brede welvaart en een innovatieve en dynamische samenleving. Individuele ontplooiing was verenigd met een gevoel van behoren en gedeelde lotsverbondenheid en het leveren van toegevoegde waarde voor de gemeenschap. 

Brechtje Bouali, geboren in 02023, groeide dus mee in een wereld die in 02070 zowel in het verlengde lag van de wereld van vandaag als een grote breuk daarmee vormde. Zo gaan die dingen soms. Tijdens veranderingen van tijdperk – periodes van diepe institutionele verandering – kan je opeens wakker worden in een wereld die je als kind niet zou hebben herkend. 

Voor zover het scenario van vandaag. Moge het aan het denken zetten of aan het dromen. De toekomst is slechts een spiegel. 

Liefs, 

Christiaan

De zoektocht naar een ander soort internet, waar gemeenschapsvorming, democratische cultuur, coöperatieve samenwerking en publieke waarden gecultiveerd worden, zit in de lucht.

Daarom deze week wat notities over het Wilde Web en concrete projecten van creatievelingen, internetondernemers en beleidsmakers die als tegenwicht online plekken proberen te bouwen waar gemeenschapswaarden centraal staan in plaats van marktwaarden. Iets wat erg resoneert ons toekomstscenario voor een Universal Data Commons en ideeën over vakgilden en platform-coöperaties.

The Dark Forest Theory of the Internet

Afgelopen week las ik over de Dark Forest Theory of the Internet, een voor mij nog onbekend perspectief op het verwilderde web. De term verwijst naar de Dark Forest Theory of the Universe uit de scifi-trilogie van Liu Cixin, The Three-Body Problem (inmiddels een serie op Netflix).

De theorie is een mogelijk antwoord op de Fermi-paradox, die stelt dat het universum eigenlijk zou moeten wemelen van het leven, maar dat we tegelijkertijd buiten de aarde nog geen enkel hard bewijs voor ander (intelligent) leven hebben gevonden.

Met andere woorden: waar is iedereen?

Cixins Dark Forest-theorie stelt dat het universum zich misschien gedraagt zoals een donker bos midden in de nacht, waar het dodelijk stil is, en waar niks zich lijkt te roeren. Je zou tot de conclusie kunnen komen dat het bos levenloos is. Dat klopt uiteraard niet. Het bos is vol van leven. Leven dat zich ’s nachts stilhoudt, omdat dan de roofdieren op jacht zijn.

Dus, is ons universum dood en leeg of slechts geruisloos en donker?

Als het universum een donker bos is, dan is alleen de Aarde zo dwaas om te laten weten dat ze bestaat. De andere bewoners van het universum weten al dat er roofdieren ronddwalen en houden wijselijk hun mond.

The Dark Forest Theory of the Internet stelt dat het internet een donker bos aan het worden is.

In reactie op de advertenties, trackings, manipulatieve algoritmes, trollen en andere mentale roofbouw, trekken mensen zich terug in het donkere bos. En wenden zich af van de mainstream.

Het feit dat je dit nu in een email leest die aan zo’n 1.500 mensen wordt gestuurd, is hier een goed voorbeeld van. Het is een kleine groep mensen die zelf heeft gekozen deze e-mails te ontvangen, en waar ik me als auteur op m’n gemak voel, mezelf kan zijn en op een manier kan communiceren die bij mij past. Mijn schrijven hoeft zich hier niet te verhouden tot het algoritme – zal het mijn content  voortrekken of niet – en of het scoort op het platform waarop ik publiceer (hoewel ook Substack wel degelijk al inspeelt op dit soort dynamiek).

Podcasts, nieuwsbrieven, besloten chat-groepen, forums zijn allemaal plekken die de algoritmische indexatie, manipulatie en optimalisatie op afstand hebben weten te houden. Het zijn digitale plekken die heel anders voelen dan het mainstream internet van de socialmediaplatformen waar je aandacht gehackt wordt en je gevoel van echt eigenaarschap en controle ver te zoeken is.

The Dark Forest Theory of the Internet werd in 02019 bedacht door Yancey Strickler (mede-oprichter van Kickstarter) en sindsdien probeert hij online ruimtes te creëren waar op een veilige en waardevolle manier creatieve gemeenschappen gestalte kunnen krijgen. Daarover verderop meer.

Vrijwel tegelijkertijd had Venkatesh Rao (Ribbonfarm) een soortgelijke observatie en bracht The Extended Internet Universe in kaart (zie hieronder). Rao noemde de plekken waar men zich terugtrok uit de online mainstream het cozy web.

Het goede nieuws is dat er online dus wel degelijk plekken zijn waar vrijuit gesproken en gedelibereerd wordt zonder uitspraken meteen onderdeel worden gemaakt van cultuuroorlog en identiteitspolitiek.

De kleine en overzichtelijke ruimtes van het cozy web bieden een soort psychische beschutting, waardoor je in het gesprek fouten mag maken, er ruimte voor nuance en correctie is, meningsverschillen de ruimte krijgen, en excuses voor een verkeerde opmerking gehoord kunnen worden.

Het nadeel is dat het bos hierdoor steeds donkerder wordt en de mainstream van de digitale openbaarheid wordt overgenomen door extremen. Extreme meningen, emoties, politiek en commercie die versterkt worden door de socialmediaplatformen (oftewel Adtech).

Deze extremen blijven niet beperkt tot het digitale domein, maar hebben enorme invloed op het mainstream discours in de politiek en de traditionele media. We kunnen de digitale mainstream domeinen dus absoluut niet overlaten aan de commerciële logica, die alles wat extreem is viraal laat gaan en alles wat gematigd en genuanceerd is wegmoffelt.

Kijktip 📺 The Antisocial Network (net op Netflix verschenen) laat zien hoe de socialemediaplatformen in feite de sociale dynamiek van het anonieme memeforum 4chan zijn gaan bevorderen. En hoe de mores van een puberaal stukje cozy web kon ontsporen tot de dominante culturele logica van de digitale sfeer.

Ingrediënten voor een gezonde digitale openbaarheid

METALABEL — De bovenstaande Dark Forest-theorie kwam op mijn pad via Metalabel, een nieuw platform dat Strickler onlangs heeft ontwikkeld voor het lanceren van creatieve projecten.

Metalabel kwam voort uit de onvrede van creatieve makers over de vele tekortkomingen bij het maken en delen van online werk op een manier die in lijn is met hun waarden. Want hoewel de belofte van het internet was dat in principe iedereen gelijkwaardig toegang heeft en zonder tussenkomst van poortwachters direct zijn werk met de wereld kan delen, is de praktijk grimmiger.

Voor veel creatief werk, neem bijvoorbeeld muziek, heb je grofweg twee keuzes: je bent veroordeeld tot grote platformen om je publiek te kunnen bereiken, maar moet je dan houden aan hun spelregels. Of je zet je werk zelf ergens online op je eigen website, je eigen server of op een platform waarvoor je betaalt.

Maar wat gebeurt er met je werk als je stopt met je serverabonnement? Of na je dood? Waar blijft je werk als jij er niet meer bent, en niemand de rekeningen betaalt om je werk in de lucht te houden?

En zelfs als je al een succesvol artiest bent, probeert de tussenhandel geld aan jou te verdienen waardoor je de relatie met je fans op het spel zet. Strickler noemt als voorbeeld hoe Adele de strijd aanging met scalpers (ticketopkopers) die de prijzen voor haar concerttickets enorm opdreven. Samen met Songkick zorgde ze ervoor dat tickets enkel direct verkocht werden aan echte fans (zie NYT).

Geïnspireerd door hoe underground bandjes in de jaren tachtig en negentig hun eigen labels begonnen om te ontsnappen aan de dominantie van de platenindustrie, ging Strickler bouwen aan Metalabel. Gedreven door de mogelijkheden van digitaal eigenaarschap van NFT’s en de transparante blockchains, maar dan gebruiksvriendelijk. De technologie zelf is voor Metalabel niet het doel, maar slechts een middel om cultuur op een toegankelijke manier onderdeel van het publieke domein te maken onder de voorwaarden van artiesten zelf.

Als je meer wil weten over Metalabel, kun je hier (video) terecht voor het ontstaan en het denken erachter, en uiteraard is er meer info op de Metalabel-site zelf.

Metalabel is bij lange na niet de enige partij die bouwt aan nieuwe modellen en platformen voor de digitale openbaarheid. Hieronder een lijstje van interessante projecten:

Digitale Coöperatieven

COMRADERY — Een coöperatief lidmaatschapsplatform waar je makers en hun projecten kan ondersteunen. Het grote verschil met platforms zoals Patreon is dat Comradery democratisch bestuurd wordt door de makers die mede-eigenaar zijn en stemrecht hebben over de ontwikkeling van het platform.

PLATFORM COOPERATIVISM — De Platform-Coöps zijn bedrijven die hun producten en diensten voornamelijk aanbieden via apps en platformen, maar met als grote verschil dat ze democratisch bestuurd worden door hun werknemers. Hiermee biedt de platform-coöp een alternatief model voor de klassieke tech-startups die draaien op durfkapitaal en door hun investeerder worden gedwongen om in korte termijn heel hard te groeien.

EXIT TO COMMUNITY — Het opstarten van een bedrijf en het bouwen aan nieuwe technologie kost veel tijd en geld. Deze investeringen moeten terugverdiend worden. De klassieke weg is investeren, hard groeien en uiteindelijk opgekocht worden door een grotere speler of naar de beurs. Want investeerders willen uiteindelijk rendement op hun investering. De startup moet voor investeerders en ook vaak voor de oprichters een exit-mogelijkheid hebben.

Exit to Community is een alternatieve strategie. Waarom verkoop je je bedrijf niet aan de gemeenschap die haar gebruikt? Aan degenen die de waarde van het product begrijpen? De exit to Community-beweging streeft niet naar nog een unicorn, maar naar vele zebras.

Unicorns are imaginary, zebras are real; unicorns are solitary, zebras run in packs; unicorn horns point at skyward profits, while zebras wear the black-and-white of business and purpose. — Exit to Community, Nathan Schneirder (Noema)

Publieke Infrastructuur

Maar met platform coöperatieve alleen komen we er niet, we moeten ook de spelregels en de infrastructuur voor het internet in lijn brengen met die van een openbaarheid. Een plek waar gemeenschappelijkheid gecultiveerd kan worden en burgerrechten en -plichten beschermd zijn. Een omgeving waar de bovenstaande initiatieven een stuk makkelijker wortel kunnen schieten en tegenhangers kunnen worden van de de grote data monopolies van vandaag.

EU — Het goede nieuws is dat het tij begint te keren. Onder druk van De Digital Markets Act en de Digital Services Act van de EU is Meta begonnen met de interoperability van Messenger en Whatapp aan de hand van het open source Signal protocol. Wat betekend dat je binnenkort vanuit Signal veilig kan kletsen met Messenger- en Whatsapp-gebruikers, en vice versa. Met andere worden Big Tech is hierdoor niet meer de poortwachter die bepaald met wie jij kan communiceren. Je kunt straks de app kiezen die jij het fijnst (en veiligst) vindt in plaats van dat je de app moet kiezen die je vrienden of familie hebben.

Maar er is meer nodig dan marktregulering, het internet moet ook regels en infrastructuur krijgen die publiek functies mogelijk maken en burgers eigenaarschap over hun data en identiteit geven. Ook daar is de EU mee bezig. De Data Goverance Act moet het veilige gebruik en uitwisseling van publieke en private data mogelijke maken door neutrale EU Recognised Data Intermediaries. Dit zijn partijen die data beheren maar zelf niks met deze data mogen doen voor commerciële doeleinden of anderszins.

Een stuk regelgeving die ons inziens de weg bereidt voor de adoptie van datakluizen.

SOLID — Tim Berners-Lee, de uitvinder van het World Wide Web (01989) zag hoe burgers op het internet het onderspit delfden. Volgens Berners-Lee lag dit vooral aan het feit dat gebruikers de zeggenschap over hun data en identiteit op compleet zijn kwijt geraakt. Als antwoord hierop ontwikkelde hiervoor een datakluis protocol genaamd Solid, waardoor burgers, bedrijven en overheden weer de controle over hun data terug krijgen.

Hoewel ze op dit moment nog niet echt in ons dagelijkse online leven zijn geïntegreerd wordt er al voorzichtig gebouwd aan een publieke gedecentraliseerd datakluizen infrastructuur. In Vlaanderen wordt er bijvoorbeeld gebouwd aan een datanutsbedrijf en in Nederland is de Stichting Nederlandse Datakluis met soortgelijke plannen bezig.

Stukje bij beetje lijkt de Universal Data Commons dus dichterbij te komen:

Data to the People! ✊

Dat was het voor deze week. Fijn weekend!

🖖 Liefs Edwin

In de Chrononauten schrijven we veel over twee fenomenen: de Romantisering van ons mens- en wereldbeeld en hoe een nieuwe informatietechnologie, de computer, onze samenleving herstructureert.

Of vertaald naar ons eigen historisch-futuristische vocabulaire: de opkomst van de Homo Romanticus en de impact van het Geactiveerde Woord. Hoewel het op het eerste gezicht misschien niet evident is hoe deze twee in elkaar grijpen, zijn ze op een heel fundamenteel niveau met elkaar verbonden. Namelijk in het idee van de werkelijkheid als simulatie. Hoe en waarom dit zo is zal ik hieronder proberen wat duidelijker te maken.

Simulatie als Schepping

Over het algemeen zullen mensen de term simulatie associëren met een modelwerkelijkheid die de echte werkelijkheid nabootst. Denk aan computermodellen die het weer of de economie simuleren in een poging voorspellingen te doen, of computergames waarin men zich onderdompelt in drie-dimensionale werelden.

Maar de essentie van een simulatie is niet enkel in het (zo realistisch mogelijk) nabootsen van iets bestaands. In een simulatie kan je ook juist zaken verkennen die buiten de werkelijkheid staan of situaties testen die zouden kunnen gebeuren. Simulaties zijn vooral experimentele ruimtes waar elke denkbare realiteit onderzocht kan worden. En in deze zin zijn de gesimuleerde realiteiten die geconstrueerd worden expressies van waar de simulatie-bouwers geïnteresseerd in zijn.

Of het nu de toekomst van het klimaat, het trainen voor je vliegbrevet, of het belichamen van een ander gender is. De simulatie is hiervoor het perfecte medium. Het is een arena waar je veilig alternatieve werkelijkheden kan onderzoeken. Echter het onderzoeken van alternatieve gesimuleerde werkelijkheden is niet onschuldig. Want wat je in zo’n simulatie leert kan overlopen in je persoonlijke werkelijkheid en de maatschappij waarin we met z’n allen samenleven.

Wat dit betreft is de simulatie verwant aan het spel. Immers, wanneer iets een spel is schort je de regels en conventies van de reguliere werkelijkheid even op en omarm je nieuwe spelregels waarin tijdelijk een andere realiteit met bijbehorende rollen en omgangsvormen normaal worden. Totdat het spel eindigt. Maar ook hier, het spel is niet onschuldig.

Larpers (Live action role players) hebben het bijvoorbeeld over het fenomeen bleed. Waarbij de scheidslijn tussen de aangenomen rol en de eigen identiteit vervaagt. Gevoelens of identiteit van de speler kunnen onderdeel worden van het gespeelde karakter, maar ook vice versa.

Het idee van de simulatie heeft dus twee kanten. Het kan begrepen worden als een vehikel waarmee we de realiteit onderzoeken door haar na te bootsen en het is een vehikel om alternatieve realiteiten te onderzoeken door ze te construeren.

Maar misschien kan je het zelfs nog radicaler stellen wellicht vloeit onze realiteit wel voort uit een simulatie. Het idee van de simulatie speelt namelijk een cruciale rol in hoe we denken over de realiteit zelf.

Technomystiek: het universum als simulatie

De meest radicale versie van het simulatie-idee is dat de gehele werkelijkheid, alles wat we waarnemen met wetenschappelijke apparatuur en onze zintuigen, en zelfs onze eigen ervaringen en bewustzijn, allemaal onderdeel zijn van een simulatie die draait in een hogere orde realiteit dan de onze.

Deze zogenaamde simulation hypothesis wordt aanhangen door een aantal natuurkundigen en het is een populaire notie bij de digitale elite van Silicon Valley. Het schijnt zelfs dat er twee tech-miljardairs zijn die in het geheim natuurkundigen hebben ingehuurd om te onderzoeken hoe we uit de simulatie waarin we zouden leven kunnen ontsnappen (zie dit artikel in The Guardian).

Als je denkt, dit lijkt verdacht veel op The Matrix dan heb je niet ongelijk. Maar het idee van de werkelijkheid als illusie heeft veel diepere filosofische en spirituele roots. Veel mystieke tradities hangen het idee aan dat de tastbare wereld zelf niet de echte werkelijkheid is maar dat er een waarachtigere werkelijkheid buiten het bereik van de menselijke ervaring bestaat.

Zo bestaat er in de gnostische traditie het idee van de demiurg, wat ‘maker’ of ‘ambachtsman’ betekend in het oude Grieks. Deze demiurg is niet simpelweg een ander term voor God. De demiurg maakte onze fysieke ervaarde wereld namelijk als een weerspiegeling van de Godelijke realiteit die buiten onze ervaarde realiteit bestaat. God en het Godelijk bestaat in deze kosmologie dus per definitie buiten de fysieke realiteit.

Waar tech-billionairs met de hulp van natuurkundigen pogen te ontsnappen uit de gesimuleerde werkelijkheid zo proberen veel mystieke tradities, zoals de gnostici, contact te maken met een hogere realiteit via de persoonlijke binnenwereld. Door middel van contemplatie, meditatie en trance probeerde ze via hun eigen bewustzijn te ontsnappen aan de ketenen van de vleselijke bestaan en toegang tot het Goddelijke te krijgen.

Wat de techies en de mystici in dit geval dus met elkaar gemeen hebben is dat ze beiden geloven dat we in een simulatie van iets of iemand leven die buiten onze werkelijkheid staat.

De Digitale Schepping

Het technomystieke idee van de werkelijkheid als simulatie klinkt misschien behoorlijk out there, maar is eigenlijk helemaal niet zo raar als je naar de beginselen van de moderne westerse filosofie kijkt.

Om het even kort door de bocht te schetsen. Descartes (01596-01650) splitst met zijn filosofische methode de werkelijkheid in een buiten- en binnenwereld, lichaam en geest, waarin de zintuigen niet te vertrouwen zijn als het om een objectieve representatie van de buitenwereld aankomt. Het enige waarop we kunnen vertrouwen is volgens hem onze geest en rede. Hiervan weten we tenminste wel zeker dat die zonder twijfel echt bestaan. Om Descartes te parafraseren: ik denk dus ik moet er wel zijn.

Met rationele methodes zoals logica en wiskunde konden we volgens Descartes met meer zekerheid dingen over de werkelijkheid zeggen. In navolging van Descartes gingen de Verlichtingsfilosofen dan ook op zoek naar de universele rationele taal van de schepping. Toen een van het, namelijk Leibniz (01646-01716), de regels voor binaire calculus formuleerde meende hij dat hij de taal van het universum, van de schepping zelf gevonden had.

Met slechts twee symbolen, een nul en een, licht en donker, aan en uit, kon alles berekend en alles gezegd worden. Zelfs de werkelijkheid zelf. Zo zou God alles uit niks geschapen hebben. Geen demiurg, geen illusie, geen hogere werkelijkheid. De werkelijkheid zelf was een rekenend ruim, een Rechnender Raum, zoals computerbouwer Konrad Zuse (01910-01995) het later zou noemen. Maar tegelijkertijd ook een simulatie, of meerdere simulaties.

Leibniz’ 0’en 1’en werden de universele taal waarop alle universele machines vandaag draaien. De universele machine. Zo noemde Alan Turing de machine die we nu een computer noemen en die hij in de jaren dertig van de vorige eeuw op papier had uitdacht.

Een universele machine kan in theorie alle machines zijn, zelfs het menselijk brein, en de werkelijkheid zelf, mochten we die in wiskundige termen weten te vatten. Het is zelfs zo dat je in een echte universele machine ook weer virtuele universele machines moet kunnen draaien (iets wat computerwetenschappers Turing completeness noemen). En wat voor tech-nerds dan dus de vraag oproept ‘zou de simulatie waarin we leven ook weer kunnen draaien in een andere simulatie? En in welke laag leven we dan?’

De universele machine betekende dat je met wiskunde heel ander soort dingen kon gaan doen dan wiskundigen tot dan toe deden.

Wiskunde ging in de eerste helft van twintigste eeuw vooral over abstracte wiskundige problemen en fundamentele natuurkunde. Het gereedschap was een krijtje en een groot schoolbord en logisch nadenken. Toen John von Neumann in de jaren veertig in de een kelder van het Institute for Advanced Study van Princeton met een stel ingenieurs een enorme ‘rekenmachine’ ging bouwen werd daar enorm op neergekeken.

Deze nieuwe garde wilde een nieuw soort meer toegepaste wiskunde doen. Wiskunde die brute rekenkracht nodig had om dat sommige aspecten van de realiteit nu eenmaal niet reduceerbaar zijn tot een elegante formule op een schoolbord.

Een van de eerste klussen van deze computer moest doen was het voorspellen van hoe thermonucleaire explosies zich ontvouwen. De financiering voor deze computer, de MANIAC, kwam dan ook uit het Manhattan project dat de atoombom ontwikkelde.

Toen de Tweede wereldoorlog voorbij was kwam hier ook andere toepassingen bij, zoals het weer of biologische processen voorspellen. Of het modelleren van stedelijke ontwikkeling of economisch dynamiek. Of zelfs de draagkracht van de planeet doorrekenen zoals de Club van Rome deed voor het Grenzen aan de groei rapport van 01972.

Hoe kleiner en toegankelijker computers werden hoe meer simulaties niet enkel serieuze zaken dienden, maar hoe meer ze ook gereedschap voor persoonlijke expressie, experiment en spel werden.

Een vroeg voorbeeld is hoe in de jaren ‘60 de PDP-1 op universiteiten z’n intrede deed. Een computer waar je je halve kantoor voor moest opofferen en waar computernerds de eerste echte computergame voor schreven: Spacewar. Het spel verspreide zich snel en was een enorme hit op de Amerikaanse univeriteitscampussen waar menigtes in de rij stonden om het spel te mogen spelen. Mensen hadden zoiets nog nooit op een computer gezien en het toonde hoe de interactie tussen mens en computer gestalte zou kunnen krijgen.

Zo ook Stewart Brand, die begin in 01972 voor Rolling Stone een reportage schreef over een computerlab waar het spel gespeeld werd en hij de toekomst zag. Hij schreef:

Spacewar, if anyone cared to notice, was a flawless crystal ball of things to come in computer science and use.

Romantische scheppingsmachines

De nerds die Spacewar maakten, behoren tot de eerste hackers. Ze gebruikten computertechnologie niet op de voorgeschreven manier, maar als speeltuin voor wat ze zelf interessant vonden om te maken en te onderzoeken. Waar de hackers eerste enkel op de universiteit toegang hebben tot computers wordt electronica en computerchips in de loop van de jaren ‘70 klein en goedkoop genoeg dat allerlei hackers de computers gaan bouwen die ze zelf willen hebben.

In de handen de hippie generatie wordt de computer een platform voor zelfexpressie, ontplooien en avontuur.

Een van deze hippies is Steven Jobs. En hij bedacht een term voor waar hij met Apple aan bouwde. Hij wilde de eerste ‘personal computer’ maken. In tegenstelling tot de computers als bureaucratisch machines waarmee overheden en grote bedrijven macht centraliseerden, moest de computer die hij samen mede-oprichter Steve Wozniak bouwde het individu bevrijden. Apple presenteerde de Macintosh dan ook als een ‘bicyle for the mind’ en nodigde creatieve rebellen uit om de computer te omarmen als scheppingsgereedschap.

Steve Jobs’ reframing (en branding) van de universele machine van veredelde rekenmachine tot creatieve scheppingstool deed me denken aan hoe een van de grondleggers van de Romantiek, Johann Gottlieb Fichte (01762-01814) het rationele gedachtengoed van Descartes interpreteerde. Fichte trok Descartes’ focus op de menselijke geest als bron van waarheidsvinding verder en radicaler door.

Voor Descartes was de geest intellectueel gereedschap om de buitenwereld rationeel mee te onderzoeken. Maar volgens Fichte gaf dit geen antwoord op de vragen die leven in onze binnenwereld. Zoals: Hoe moet ik leven? Wie ben ik? Wat wil ik?

Het antwoord op die vraag ligt niet buiten jezelf, maar in jezelf.

Kennis van de wetten van de natuur geven hoogstens antwoord op de vraag: hoe moet ik datgene doen wat ik wil doen? Maar wat je wil doen, dat kan alleen jij bepalen, door naar binnen te kijken en te luisteren. Kennis en ratio waren volgens Fichte slechts gereedschap voor wilskracht en verbeeldingskracht.

Fichte ging nog een stapje verder en verklaarde dat de objectieve wereld een gedicht was dat werd gedroomd in zijn innerlijke leven. En dat gold niet alleen voor hem, maar voor iedereen. Volgens Fichte bezat ieder mens een innerlijke droom, een innerlijke vonk, een innerlijke geest. Een geest die beperkt wordt door het lichaam maar die in essentie vrij is. Het enige wat de geest heeft is de vrije wil. Daarmee kan hij keuzes maken, en zijn leven authentiek vormgeven.

Op deze manier ontspruiten de simulaties waarin we leven dus aan onze persoonlijke binnenwereld en kunnen we deze gestalte geven, of scheppen, zolang we maar goed kunnen luisteren naar onszelf. Onze realiteit dus als iets maakbaars waar we zelf het centrum van zijn.

Op latere leeftijd realiseerde Fichte zich wel dat hij dit alles alleen kon bedenken omdat hij voortbouwde op de taal en gedachten van anderen. Het was dus niet alleen het individu maar ook de culturele groep die het leven vormgaf, die authentiek en soeverein was. Samenvallen met jezelf kon volgens Fichte dus alleen als je kon samenvallen met je groep.

Samen met anderen schep je een collectieve simulatie, oftewel je creëert cultuur. Normen, waardes, spelregels en symbolen die sociaal gedrag coördineren en die jou en je groep een identiteit geven. Collectieve simulaties die enerzijds spel kunnen zijn en tijdelijk bestaan of anderzijds bloedserieus zijn en de sociale instituties van onze samenleving zijn.

Fichte zet cultuur neer als iets maakbaars, iets dat voortvloeit uit iets essentieels in onze binnenwereld, in plaats van een grotendeels onbewust sociaal-evolutionair proces. Een gedachtegang die in vruchtbare bodem valt in een tijd dat oude feodale instituties eroderen en de natiestaten opkomen.

Worldbuilding the World

In de loop van de negentiende eeuw komende er allerlei nieuwe ideeën op over hoe culturen te smeden en samenlevingen te ordenen. Iets wat zich uit in de opkomst van een grote diversiteit aan ‘ismen’: communisme, socialisme, anarchisme, fascisme, futurisme, modernisme, nationalisme, etc.

De grondleggers van all deze ismen waren eindelijk worldbuilders en speculatieve makers avant la lettre. Het waren filosofen, architecten, schrijvers en politieke avonturiers die de ismen vormgaven en daarmee elkaar inspireerden. Gevoed door wat er mis was in de huidige samenleving en hoe een toekomstige nieuwe samenleving gebaseerd op andere ideeën beter zou kunnen zijn.

Veel van de ismen die hun wortels in de negentiende en de vooroorlogse twintigste eeuw hebben fuseren op allerlei manieren Rationaliteit en Romantiek en nemen de vorm aan van een totalitaire maatschappelijke ordening die de uitdrukking is van een authentieke volksaard of een existentiële klassenstrijd .

Een tweede fase in het construeren van alternatieve vormen van samenleven en worldbuilden zou je kunnen in herkennen in de opkomst van jeugd- en subculturen na de Tweede Wereldoorlog.

In de westerse wereld groeien de na-oorlogse economieën en welvaart snel en ontstaat er een wereld van overvloed. Veel westerse jeugd heeft vrije tijd en zakgeld en vind daarmee de tijd en ruimte om zich los te maken van de krampachtige maatschappelijke mores van hun zuil, religie of anderszins en gaan op zoek naar wie ze willen zijn.

Deze zoektocht krijgt gestalte in een tegencultuur die de afgelopen decennia vele uitingen heeft gekregen. Rock ‘n Roll, Hippies, Provo’s en later ook Punkers, Skaters, Hiphoppers, Ravers, Gabbers, etc. Deze lijst met subculturen is uiteraard eindeloos en evolueert constant, en is vooral verweven de periode van adolescentie tot jongvolwassenheid waarin jongeren uit pogen te vogelen wie ze zijn.

Anders dan de ismen bestaan subculturen over het algemeen naast de mainstream, de hoofdcultuur. Ze hebben niet de ambitie totalitair te zijn, eerder het tegenovergesteld. Als een subcultuur te mainstream gaat wordt ze voor veel oorspronkelijke leden juist minder aantrekkelijk omdat hun gemeenschap eigenheid en intimiteit verliest. Waardoor er in de marge weer nieuwe culturele uitingsvormen worden ontwikkeld ad infinitum.

Een ‘derde’ wereld?

In 01984, hetzelfde jaar waarin Apple hun iconische Macintosh op de markt bracht, publiceerde sciencefictionschrijver William Gibson zijn boek Neuromancer waarin hij speculeerde over een nieuw medium, een driedimensionale digitale ruimte waar iedereen op de planeet zich op aan kon sluiten, hij noemde het cyberspace. 

Cyberspace: A consensual hallucination experienced daily by billions of legitimate operators, in every nation, by children being taught mathematical concepts...A graphical representation of data abstracted from the banks of every computer in the human system. Unthinkable complexity. Lines of light ranged in the non-space of the mind, clusters and constellations of data. Like city lights, receding...

Gibson’s idee voor cyberspace ontsproot aan zijn fascinatie voor hoe jongeren in de video arcades helemaal opgingen in de computergames die speelden, alsof ze wilden verdwijnen in die wereld achter het scherm. En hoe technologie steeds kleiner en persoonlijker werd en we onszelf er op konden aansluiten. Denk aan hoe je met je Walkman de realiteit kon voorzien van je eigen persoonlijke soundtrack. 

Hoewel nu, veertig jaar later, cyberspace ons wellicht wat retro-futuristisch in de oren klinkt. Leven we vandaag in een wereld waar het internet niet meer weg te denken is, waar kunstmatige intelligentie tekstuele, visuele en auditieve realiteiten genereert. En waar bedrijven miljarden investeren in een infrastructuur waarmee ze een multiversum aan gesimuleerde realiteiten hopen te creëren. 

Denk aan hoe Mark Zuckerberg het Facebook moederbedrijf een nieuwe naam gaf, Meta, en vol inzet op het bouwen van de Metaverse (nog zo’n neologisme uit de sciencefiction literatuur). Of denk aan hoe Elon Musk met zijn bedrijf Neuralink bouwt aan brein-computer-interface die onze binnenwereld direct verbindt de gesimuleerde realiteiten in de computer (zie in het filmpje hieronder de eerste menselijk proefpersoon met een hersenimplantaat van Neuralink).

Waneer we deze ontwikkeling doortrekken naar toekomst suggereert dit dat het dualisme van lichaam en geest, en de categorieën: buiten- en binnenwereld steeds minder goed onze belevingswereld vatten. De computer als simulatie medium suggereert de opkomst van een derde wereld of sfeer die ontstaat naast onze buiten- en binnenwereld en er tegelijk ook intiem mee verweven is.

Helaas stop de gedachtentrein deze week hier!

In een volgende editie hoop ik te kunnen verkennen hoe de bovenstaande gedachten wellicht een nieuwe laag aan het World Tree Model kunnen toevoegen.

Fijn weekend en tot de volgende keer,

🖖 Edwin

Deze week een korte notitie over ‘sociale en maatschappelijke instituties’. Want: wat zijn dat eigenlijk? Het is een term die we veelvuldig gebruiken in ons denken en ons schrijven. Maar het is ook een begrip dat we eigenlijk nog nooit goed uitgelegd hebben. Dat is een beetje nalatig, want het spreekt niet echt voor zich.

Tot ons grote verdriet is niet iedereen even geletterd in het jargon van de sociale wetenschappen. En, het moet worden gezegd, scifi nerds die we zijn: we just love jargon. Geef ons een onbekend mysterieus klinkend woord als ontbijt en de dag is sterk begonnen. Maar goed, dat heeft niet iedereen. Waarvan akte.  

Deze week dus het een en ander over ‘sociale en maatschappelijke instituties’, de structuren die onze samenleving coherent en navigeerbaar houden. En wat het betekent als deze instituties gaan verschuiven, zoals nu het geval is.

De grond onder je voeten

Iedereen die weleens in een niet-westers land heeft gewoond en gewerkt – niet als losgezongen expat, maar met de lokale bevolking – heeft aan den lijve ondervonden wat sociale en maatschappelijke instituties zijn. Ook als je het begrip niet kent. Je merkt het namelijk meteen als je je in een situatie begeeft waarin de instituties niet zijn zoals je gewend bent. En als zo’n situatie langer duurt dan gewenst, volgt een cultuurschok.

Cultuurschok is de realisatie dat bijna niets verloopt volgens je verwachting van hoe sociale en maatschappelijke interacties zouden moeten verlopen. Het voelt daardoor alsof de grond onder je voeten wegvalt. Na deze vaak pijnlijke realisatie nemen de meeste mensen de benen. Of ze sluiten zich op binnen een peer-groep van landgenoten, of andere westerlingen. Mensen die ze nog wel begrijpen.

De die hards daarentegen zetten door. Gedreven door noodzaak of door interesse. Waarna langzaam acceptatie en adaptatie volgen. Het is een emotioneel proces: alles in je verzet zich tegen de lokale mores. Alles verlangt naar dat bekende, dat begrijpelijke. Naar sociale en maatschappelijke omstandigheden die je intuïtief kan navigeren. Waar andermans gedrag voldoet aan je aangeleerde pallet aan verwachtingen.

Uiteindelijk leert je brein een nieuwe taal spreken, leert je lichaam zich verhouden tot andere ruimtelijke en publieke normen en waarden en leert je hart dat andere sociale en maatschappelijke logica’s net zo menselijk zijn als die waarmee je ooit bent opgegroeid.

(Lees hier mijn essay in Tokyo Totem over mijn ervaringen met cultuurschok in Japan en Indonesië, ervaringen die ons uiteindelijk leidden naar het WTM.)

Sociale en maatschappelijke instituties zijn de zichtbare en onzichtbare structuren die ons samenleven in goede banen leiden, die ervoor zorgen dat mensen gedeelde ideeën en verwachtingen hebben over wat hun rol is in een bepaalde context.

Een instituut kan fysiek zijn, zoals een school, waarin mensen bijvoorbeeld de docent-rol of de leerling-rol innemen. Maar het kan ook een immaterieel concept zijn, zoals het huwelijk of de markt, waarin ook algemeen geaccepteerde rolpatronen bestaan. Sociale en maatschappelijke structuren die ruimte bieden voor meerdere rollen kunnen worden beschreven als een institutie.

Rollen, op hun beurt, bepalen weer je gedrag. Als het voetbalspel een instituut is dan is de scheidsrechter een rol. Als scheidsrechter gedraag je je immers anders op het veld dan de grensrechter, de voetballer, de keeper of de supporter. Dat zijn ook weer allemaal rollen.

Hetzelfde principe van geaccepteerde rolpatronen geldt voor instituties zoals het gezin, het huwelijk, de vergadering, de rechtszaal, de kroeg, de bureaucratie, de democratie, het burgerschap, de startup, de openbare weg, de rij voor bijvoorbeeld de kassa, etc. Het begrijpen van zowel jouw rol als die van anderen in een bepaalde sociale of maatschappelijke context geeft je houvast. Je weet wat je kan verwachten.

Als je je bewust bent van je rol (en die van anderen) kan je deze bewust vervullen, of bewust doorbreken. In beide gevallen weet je hoe daarop gereageerd zal worden. En dat is comfortabel, voor onszelf als individu en voor onszelf als samenleving. Sterker nog, zonder instituties geen samenleving. Want de samenleving – elke samenleving – is eigenlijk niet veel anders dan een enorme wolk van op elkaar afgestemde instituties en onderliggende rolpatronen.

De term ‘sociale en maatschappelijke instituties’ suggereert dat er twee verschillende soorten instituties zijn. In ons denken zijn maatschappelijke instituties formele instituties, instituties die expliciet zijn gemaakt. Ze worden niet alleen helder verwoord, maar worden vaak ook afgedwongen door formele wet- en regelgeving. Sociale instituties zijn informeler. Ze zijn impliciet. Ze worden niet afgedwongen door de rechter, maar door de publieke opinie.  

Je krijgt een formele straf van de rechter als je pardoes iemand op straat een schop geeft. Als je onverwacht hysterisch begint te gillen en te strippen tijdens de huwelijksceremonie van een verre neef hoef je je niet te verantwoorden voor de rechter – mits je verre neef geen staatshoofd is, of iets dergelijks. Maar de kans dat je familie je de volgende keer opnieuw een uitnodiging stuurt is ongetwijfeld ietwat verkleind.

De meeste mensen navigeren onze sociale en maatschappelijke instituties op doorleefde ervaring, niet op expliciete kennis. Je pakt je rol omdat je die intuïtief begrijpt. Als iemand je echter zou vragen waarom je dat zo deed, zou het je moeite kosten om je gedrag goed te verklaren. Het is impliciete en informele kennis die je hebt opgedaan in het socialisatieproces tijdens je opvoeding, op school, in het gezin en in het dagelijks leven.

Als je je begeeft in een sociale situatie waarin je je rol niet kent of die van anderen verkeerd inschat, loop je de kans tegen allerlei formele en informele gedragsregels op te botsen. Dit is niet alleen frustrerend. Want je bedoelde het ongetwijfeld niet slecht. Het maakt vaak ook onzeker, en is zelfs beangstigend. Je weet namelijk nooit wat de consequenties kunnen zijn. Vooral als je niet over de juiste dosis charisma, charme of elegantie beschikt om een faux pas om te buigen in je voordeel.

Als vreemdeling ben je eigenlijk een lopende faux pas. Dat is immers datgene wat je vreemd maakt. Je voegt je niet naar je rol, je past niet in het instituut. Gelukkig staat jouw vreemdelingenstatus in veel gevallen vaak met koeienletters op je voorhoofd geschreven, zodat mensen hun verwachtingen enigszins kunnen aanpassen.

Maar je hoeft niet naar een ver land met allerlei exotische gewoonten om je een vreemdeling te voelen. Soms verschuiven de algemeen geaccepteerde sociale en maatschappelijke instituties onder je voeten. Dan heb je het gevoel dat je wakker wordt in een ander land, zonder dat je van plek bent veranderd. Dit is het sentiment dat veel rechtsextremisten en conservatieven verwoorden. Ze snappen het nieuwe rollenspel niet meer. Ze ervaren cultuurschok in hun eigen land. Alles wat ooit vertrouwd was, staat opeens op losse schroeven.

Een van de kenmerken van de moderniteit is dat het een groeisamenleving is. Deze continue groei betekent dat sociale en maatschappelijke veranderingen tot op zekere hoogte een gegeven zijn in de moderniteit. Hier komt ook het woord ‘moderniteit’ vandaan. Het begrip is gemunt door Charles Baudelaire, de Franse dichter en kunstcriticus. Hij doelde ermee op het vluchtige en altijd maar veranderende straatbeeld van de negentiende-eeuwse metropool.

In de moderniteit groeide namelijk iedere generatie op in een vernieuwde wereld, met nieuwe technologieën en bijkomende gedragingen. Het vooruitgangsideaal leidde tot een soort endemische vloeibaarheid en onbestemdheid. Dat gaf weer ruimte aan allerlei conservatieve sentimenten. Veel mensen voelden zich ongemakkelijk bij het vooruitgangsideaal. Ze vonden veranderingen ongepast, niet in hun belang of beide. Vaak beide. Ook het conservatisme was daarom endemisch aan de moderniteit. 

Maar nu is er iets anders aan de hand, zo lijkt het.

Want waren de meeste sociale en maatschappelijke instituties nog redelijk stabiel tijdens de moderniteit – alleen onze technologie leek snel te veranderen –, nu lijken ook onze instituties te veranderen. Ze voldoen niet meer, zo voelt het voor velen. Dat betekent dat we ons in een transitie bevinden naar een ander tijdperk. Want als er iets is dat een historisch tijdperk zoals de moderniteit kenmerkt, dan zijn het de sociale en maatschappelijke instituties die het leven een herkenbare structuur geven. 

De transitie naar een nieuw tijdperk, naar nieuwe sociale en maatschappelijke instituties met nieuwe rolpatronen, is niet alleen af te leiden aan het groeiende maatschappelijke ongemak. Als je terugkijkt, zie je dat de introductie van nieuwe sociale en maatschappelijke instituties gelijk opgaat met de ontwikkeling van nieuwe mens- en wereldbeelden en nieuwe informatietechnologieën.

Zoals de moderniteit het gevolg was van de opkomst van de Homo Economicus en de ontwikkeling van de boekdrukkunst, zo worden de instituties en rolpatronen van morgen bepaald door de opkomst van de Homo Romanticus en de computer.

Instituties zijn per definitie sterk, stug en ongevoelig voor veranderingen. Ze zijn er immers om ons collectieve gedrag te borgen. En een verandering van sociale en maatschappelijke instituties is per definitie turbulent en ongemakkelijk. De oude instituties zullen weerstand bieden aan verandering en nieuwe instituties zullen moeten vechten voor acceptatie. We bevinden ons, kortgezegd, in een fase van maatschappelijke cultuurschok.

De sociale en maatschappelijke grond onder onze voeten is aan het verschuiven.

Het belooft een (nog) wilde(re) rit te worden.

❤️+🤖=🔮

Christiaan